پیشگفتار

فیه ما فیه

كلماتی از كلمات

مولانا جلال الدین محمّد بلخی

مولوی

بِسْمِ اللّهِ الَّرحْمنِ الرَّحِیمْ

رَبِّ تِّمِمْ بِالْخَیْرِ

قال النّبی علیه السّلام شَرُّ الْعُلَماءِ مَنْ زَارَ الْاُمَراءَ وَ خَیْرٌ الْاُمَراءِ مَنْ زَارَ اَلْعُلَمَاءَ نِعْمَ الْاَمِیرُ عَلی بَابِ الْفَقیرُ وَ بِئْسَ الْفَقِیرُ عَلَی بَابِ الْاَمیِرِ.

خلقان صورت این سخن را گرفته​اند که نشاید که عالم بزیارت امیر آید تا از شرور عالمان نباشد معنیش این نیست که پنداشته​اند بلک معنیش اینست که شرّ عالمان آنکس باشد که او مدد از امرا گیرد و صلاح وسداد او بواسطۀ امرا باشد و از ترس ایشان اوّل خود تحصیل بنیّت آن کرده باشد که مرا امرا صلت دهند و حرمت دارند و منصب دهند پس از سبب امرا او اصلاح پذیرفت و از جهل بعلم مبدّل گشت و چون عالم شد از ترس و سیاست ایشان مؤدب و بر وفق طریق می​رود کام و ناکام بس او علی کل حال اگر امیر بصورت بزیارت او آید و اگر او بزیارت امیر رود زایر باشد و امیر مزور و چون عالم درصدد آن باشد که او بسبب امرا بعلم متّصف نشده باشد بل علم او اولا و آخراً برای خدا بوده باشد و طریق و ورزش او بر راه صواب طبع او آنست و جز آن نتواند کردن چنانک ماهی جز در آب زندگانی و باش نتواند کردن و آن آید این چنین عالم را عقل و زاجر باشد که ازهیبت او در زمان او همه عالم منزجر باشند و استمداد از پرتو و عکس او گیرند اگرچه آگاه باشند یا نباشند این چنین عالم اگر بنزد امیر رود بصورت مزور باشد و امیر زایر زیرا در کل احوال امیر ازو می​ستاند و مددمی​گیردو آن عالم ازو مستغنیست همچو آفتاب نوربخش است کار او عطا و بخشش است علی سبیل العموم سنگها را لعل و یاقوت کند و کوههای خاکی را کانهای مس و زر و نقره و آهن کند و خاکها را سبز و تازه و درختان را میوه​های گوناگون بخشد پیشۀ او عطاست و بخشش بدهد و نپذیرد چنانک عرب مثل می​گوید نَحْنُ تَعَلّمْنَا اَنْ نُعْطِیَ مَا تَعَلَّمْنَا اَنْ نَأخُذَ پس علی کل حال ایشان مزور باشند و امرا زایر.

در خاطرم می​آید که این آیت را تفسیر کنم اگر چه مناسب این مقال نیست گفتم امّا در خاطر چنین می​آید پس بگوییم تا برود حق تعالی می​فرماید یا ایُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِمَنْ اَیْدِیْکُمْ مِنَ الْاسْری اِنْ یَعْلَمِ اللّهُ فِي قُلوُبِکُمْ خَیْراً یُؤْتِکُمْ خَیْراً مِمَّا أخِذَمِنْکُمْ وَ یَغْفِرْلَکُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ سبب نزول این آیت آن بود که مصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم کافران را شکسته بود و کُشش وغارت کرده اسیران بسیار گرفته بند در دست و پای کرده و در میان آن اسیران یکی عمّ او بود عبّاس رضی اللّه عنه ایشان همه شب دربند و عجز و مذلت می​گریستند و می​زاریدند و اومید از خود بریده بودند و منتظر تیغ و کشتن می​بودند مصطفی علیه السّلام در ایشان نظر کرد و بخندید ایشان گفتند دیدی که درو بشریّت هست وآنچه دعوی می​کرد که در من بشریت نیست بخلاف راستی بود اینک در ما نظر می​کند ما را درین بند و غلّ اسیر خود می​بیند شاد می​شود همچنانک نفسانیان چون بر دشمن ظفر یابند و ایشان را مقهور خود بینند شادمان گردند و در طرب آیند مصطفی صلوات اللّه علیه ضمیرایشان را دریافت گفت نی حاشا که من ازین رو می​خندم که دشمنان را مقهور خود می​بینم یا شما را بر زیان می​بینم من از آن شاد می​شود بل خنده​ام از آن می​گیرد که می​بینم بچشم سِرّ که قومی را ازتون و دوزخ و دوددان سیاه بغلّ و زنجیر کشکشان بزور سوی بهشت و رضوان و گلستان ابدی میبرم و ایشان در فغان و نفیر که ما را ازین مهلکه در آن گلشن و مأمن چرا می​بری خنده​ام می​گیرد با این همه چون شما را آن نظر هنوز نشده است که این را که می​گویم دریابید و عیان ببینید حق تعالی می​فرماید که اسیران را بگو که شما اوّل لشکرها جمع کردید و شوکت بسیار وبرمردی و پهلوانی و شوکت خود اعتماد کلّی نمودید و با خود می​گفتید که ما چنین کنیم مسلمانان را چنین بشکنیم و مقهور گردانیم و برخود قادری از شما قادرتر نمی​دید و قاهری بالای قهر خود نمی​دانستید لاجرم هرچه تدبیر کردید که چنین شود جمله بعکس آن شد بازاکنون که در خوف مانده​اید هم ازان علّت توبه نکرده​اید نومیدید و بالای خود قادری نمی​بینید پس می​باید که در حال شوکت وقدرت مرا بینید وخود را مقهور من دانید تا کارها میسر شود و در حال خوف از من اومید مبرّید که قادرم که شما را ازین خوف برهانم و ایمن کنم آنکس که از گاو سپید گاو سیاه بیرون آرد هم تواند که ازگاو سیاه سپید بیرون آورد که یُوْلِجُ اللَّیْلَ فِي النَّهَارِ وَ یُوْلِجُ النَّهَارَ فِي اللَّیْلِ وَ یُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیَّ اکنون در این حالت که اسیرید امید از حضرت من مبرّید تا شما را دست گیرم که اِنَّهُ لَایَبْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ اِلَّا الْقَوْمُ الْکافِروُنَ اکنون حق تعالی می​فرماید که ای اسیران اگر از مذهب اول بازگردید و درخوف و رجا ما را بینید و در کل احوال خود را مقهور من بینید من شما را ازین خوف برهانم و هر مالی که از شما بتاراج رفته است و تلف گشته جمله را باز بشما دهم بلک اضعاف آن و به از آن و شما را آمرزیده گردانم و دولت آخرت نیز بدولت دنیا مقرون گردانم عباس گفت توبه کردم و از آنچ بودم بازآمدم مصطفی (صلوات اللّه علیه)فرمود که این دعوی را که می​کنی حق تعالی از تو نشان می​طلبد:

عباس گفت بسم اللّه چه نشان می​طلبی فرمود که ازان مالها که ترا مانده است ایثار لشکر اسلام کن تا لشکر اسلام قوّت گیرد اگر مسلمان شدۀ و نیکی اسلام و مسلمانی میخواهی گفت یا رسول اللّه مرا چه مانده است همه را بتاراج برده​اند حسیری کهنه رها نکرده​اند فرمود صلوات اللّه علیه که دیدی که راست نشدی و از آنچه بودی بازنگشتی بگویم که مال چه قدر داری و کجا پنهان کردۀ و بکی سپردۀ و در چه موضع (پنهان و) دفن کردۀ گفت حاشا فرمود که چندین مال معیّن بمادر نسپردی و در فلان دیوار دفن نکردی و وی را وصیّت نکردی بتفصیل که اگر بازآیم بمن بسپاری و اگر بسلامت بازنیایم چندینی در فلان مصلحت صرف کنی و چندینی بفلان دهی و چندینی ترا باشد چون عباس این را بشنید انگشت برآورد بصدق تمام ایمان آورد و گفت ای پیغامبر بحق من می​پنداشتم که ترا اقبال هست از دور فلک چنانک متقدّمان را بوده است از ملوک مثل هامان و شدّاد (و نمرود) و غیر هم چون این را فرمودید معلومم شد و حقیقت گشت که این اقبال آن سریست و الهیست و ربّانیست مصطفی (صلوات اللّه علیه) فرمود راست گفتی این بار شنیدم که آن زنّار شک که در باطن داشتی بگسست و آواز آن بگوش من رسید مرا گوشیست پنهان در عین جان که هر که زنّار شک و شرک و کفر را پاره کند من بگوش نهان بشنوم و آواز آن بریدن بگوش جان من برسد اکنون حقیقت است که راست شدی و ایمان آوردی.

خداوندگار فرمود در تفسیر این که من این را بامیر پروانه برای آن گفتم که تو اوّل سَرِ مسلمانی شدی که خود رافدی کنم و عقل و تدبیر و رای خود را برای بقای اسلام و کثرت (اهل) اسلام فدا کنم تا اسلام بماند و چون اعتماد بر رای خود کردی و حق را ندیدی و همه را از حق ندانستی پس حق تعالی عین آن سبب را و سعی را سبب نقص اسلام کرد که تو با تاتار یکی شدۀ و یاری می​دهی تا شامیان و مصریان را فنا کنی و ولایت اسلام خراب کنی پس آن سبب را که بقای اسلام بود سبب نقص اسلام کرد پس درین حالت روی بخدای (عزّوجل) آور که محل خوفست و صدقها ده که تا ترا ازین حالت بد که خوفست برهاند و ازو اومید مبر اگرچه ترا از چنان طاعت در چنین معصیت انداخت آن طاعت را از خود دیدی برای آن درین معصیت افتادی اکنون درین معصیت نیز اومید مبر و تضرّع کن که او قادر است که از آن طاعت معصیت پیدا کرد ازین معصیت طاعت پیدا کند و ترا ازین پشیمانی دهد و اسبابی پیش آرد که تو باز در کثرت مسلمانی کوشی و قوت مسلمانی باشی اومید مبر که اِنَّهُ لَایَبْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ اِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ غرضم این بود تا او این فهم کند ودرین حالت صدقها دهد و تضرع کند که از حالت عالی بغایت درحالت دون آمده است درین حالت اومیدوار باشد حق تعالی مکّارست صورتهای خوب نماید در شکم آن صورتهای بد باشد تا آدمی مغرور نشود که مراخوب رای و خوب کاری مُصور شد و رو نمود.

اگرچه هرچ رو نمودی آنچنان بودی پیغامبر با آن چنان نظر نیز منوّر و منوِر فریاد نکردی که اَرِنِی الْاَشْیَاءَ کَمَاهِیَ خوب می​نمایی و در حقیقت آن زشت است زشت مینمایی ودر حقیقت آن نغزست پس بما هر چیز را چنان نما که هست تا در دام نیفتیم و پیوسته گمراه نباشیم اکنون رای تو اگرچه خوبست و روشنست از رای اوبهتر نباشد او چنین میگفت اکنون تو نیز بهر تصوری و هر رایی اعتماد مکن تضرع میکن و ترسان میباش مرا غرض این بود و او این آیت را و این تفسیر را بارادت و رای خود کرد که ما این ساعت که لشکرها می​بریم نمی​باید که بر آن اعتماد کنیم و اگر شکسته شویم در آن خوف و بیچارگی هم ازو امید نباید برید سخن را بوفق مراد خود برد و مرا غرض این بود که گفتیم.