فصل سوم: در بیان سبب تعبیر از معانی حقایق به الفاظ متداوله مشهوره و اشاره به معانی هر یك

چون اقلیم معارف و حقایق و عالم معانی و دقایق از آن وسیع​تر است كه صور محصورۀ الفاظ به وساطت وضع و دلالت متصدی اظهار آن تواند شد، لاجرم بی​دستیاری امثال و اشباه پای مكنت و اقتدار در میدان ابراز آن سیری نتواند نمود، لاجرم در اظهار مخدرات معانی به صور حرفی هر حقیقتی به رقیقه مناسبتی كه با یكی از محسوسات دارد به اسم آن از آن تعبیر می​كنند، تا هم اهل معنی از آن حقایق محظوظ گردند و هم اهل صورت از صورت مجازی آن بی بهره نمانند. «و تلك الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون» و ما هر یك از الفاظ مجازیه متداوله را كه بمنزلۀ اصول است نسبت به دیگرها با بعضی از متعلقات آن بیان كنیم كه اشاره به كدام معنی است از معانی حقیقت، تا كسی را كه آشنا به اصطلاح قوم نباشد فی الجمله آشنائی به معانی ابیات از این راه حاصل گردد مثل رخ و زلف و خال خط و چشم و ابرو و لب و دهان و شراب و ساقی و خرابات و خراباتی و بت و زنار و كفر و ترسائی و از برای هر یك استشهادی از ابیات گلشن راز بیاوریم تا بدان مبین و مزین گردد و باللّه التوفیق. رخ عبارت است از تجلی جمال الهی به صفت لطف مانند لطیف و رؤف وثواب و محییء و هادی و وهاب. و زلف عبارت است از تجلی جلال الهی به صفت قهر مانند مانع و قابض و قهار و ممیت و مضلّ و ضار، چه رخسار و زلف بتان مه پیكر را به حسب جامعیت نشأت انسانی از این دو صفت متقابل بهره و نصیب داده​اند، آینۀ روی زیبا كه با تجلی جمالی لطف از روی روشنی و نور مناسبتی نام و سلسلۀ زلف چلیپا را با تجلی جلالی قهر از جهت تیرگی و ظلمت و خفا مشابهتی تمام هست و شاهد حقیقی را كه عبارت است از حقیقت به اعتبار حضور و ظهور با آنكه در پرده هر جلالی جمالی مختفی در شوكت هر جمالی جلالی متواری است، توان گفت كه از ورای تتق هر جمالی جلالی نیز جمالی پیدا و از اشعۀ انوار بهر جمالی جلالی هویداست. قال امیرالمؤمنین صلوات اللّه علیه «سبحان من اتسعت رحمته لاولیائه فی شدة نقمته و اشتدت نقمته لاعدائه فی سعة رحمته» و به زبان شرع از تجلی جمالی به نور و از تجلی جلالی به ظل اشاره شد، قال اللّه تعالی «اللّه نور السموات و الارض» قال اللّه سبحانه «الم تر الی ربك كیف مد الظل» و گاه از مطلق ماسوی به زلف تعبیر كنند چه همچنانكه زلف پرده و نقاب روی محبوب است، هر یك از كائنات و كثرات حجاب ذات و نقاب وجه واحد حقیقی است، و از اینجاست كه از عدم انحصار موجودات و كثرات تعینات به درازی زلف و عدم انتهای آن تعبیر می​نمایند.

از تضاد و تخالف اسماء و صفات در عالم ظهور به كجی زلف و پیچش آن اشاره كنند كه بر استوا و اعتدال امتداد قد و قامت حضرت الوهّیت است كه برزخ میان وجوب و امكان است.

و هرچه در مراتب كثرت می​بینی به حقیقت حلقه​ای است از حلقه​های بی​نهایت آن زلف، و هردل كه به هوی و هوسی در پیداست، به حلقه​ای از حلقه​های آن زنجیر گرفتار است با آنكه خلاصی از قید تعین خود ندارد و بخودی خود كه تاری از آن زلف است پای بند و مانده از رفتار است.

و ازتغییرات و تبدیلات سلسله موجودات كه هر ساعتی به نوعی و حقیقتی دیگر است به بی قراری زلف تعبیر كنند گاه كثرت از وجه وحدت دور شود و صبح توحید روی نماید و گاه وجه وحدت در كثرت مستور گردد و شام شرك درآید.

و چون حقیقت هم در مظاهر پیدا گشته و هم در مظاهر پنهان شده توان گفت كه ظهور او عین خفاست وخفای او عین ظهور «سبحان من ظهر فی بطونه و بطن فی ظهوره».

و از نفحات انسی كه به مشام اهل عرفان و عشق می​رسد از تجلیات جمالیه و جلالیه كه موجب این ظهور و خفاست و از مقتضیات زلف است، به عطر تعبیر می​نمایند.

خال، عبارت است از نقطه وحدت حقیقیه من حیث الخفا كه مبدأ و منتهای كثرت اعتباری است و از ادراك و شعور اغیار محتجب و مختفی است، چه سیاهی و ظلمت موجب خفا است.

و خظ عبارت است از ظهور حقیقت در مظاهر روحانیات چه چنانكه خط بر رخ دمیده، عالم ارواح گرد ذات برآمده چرا كه آن عالم اقرب مراتب وجود است به حق جلّ و عز:

وچون ظهور حیات او در عالم ارواح است از خط به آب حیوان تعبیر

چشم عبارت است از شهود حق بر اعیان و استعداد ایشان را كه صفت بصیری اوست جلّ شأنه، قال اللّه تعالی: «ان اللّه بصیر بالعباد». و از مطلق صفت از آن رو كه حد وحاجب ذات است به ابرو اشاره نمایند واین هر دو از مقتضیات تجلّی جلال است كه در اغلب موجب بُعد و حرمان است. و از استغنا و عدم الفتات كه مقتضی آن است كه عالم رادر نظر هستی در نیاورد و به نیستی خود بگذارد به مستی و بیماری كه از لوازم چشم بتان بی​رحم است تعبیر نمایند. و از رسانید راحت بعد از محنت و چشانیدن محنت در عقب راحت كه موجب خوف و رجا است به غمزه اشاره كنند، چه غمزه حالتی است كه از برهم زدن چشم محبوبان در دلربائی و عشوه گری واقع می​شود و بر هم زدن چشم عبارت از عدم التفات است كه از لوازم استغناست و گشادن چشم اشارت به مردمی و دلنوازی كه از لوازم مستی است تعبیر كنند. لب عبارت است از روان بخشی و جان فزائی كه به زبان شرع از آن به نفخ روح تعبیر كنند. قال اللّه تعالی: «و نفخت فیه من روحی». از افاضه وجود كه نگاه داشتن خلق است در مقام هستی به قول كن نیز به لب و دهان تعبیر نمایند و از خفای مصدر آن به تنگی دهان اشاره كنند و این هر دو از مقتضیات تجلی جمال است كه موجب قرب و وصال است و از ترقی فرمودن در كمال و چشانیدن ذوق، وصال پیوسته تعبیر كنند چرا كه بی خودی و بی خبری و راه به نیستی خود نبردن، بیرون از آن به حصول می​پیوندد وبالجمله هستی و نیستی كه لحظه به لحظه اعیان عالم را واقع است باتبدیلات و تكمیلات ازمقتضیات جمال است و جلال چشم است و با كمال استغنا و عدم التفات چشم مستش گهی از كرم و مردمی كه از لوازم مستی است دلهای عشاق مشتاق را به مشاهده جمال معشوق می​نوازدو لب جان پرورش دمی بیچارگان عدم آباد را با فاضه فیض وجودی چاره كار می​سازد و از نیستی به هست می​آورد».

شراب عبارت است از ذوق و وجد و حال كه از جلوه محبوب حقیقی در اوان غلبه محبت بر دل سالك عاشق وارد می​شود و سالك را مست و بی خود می​كند چه، استیلای آن موجب هدم قواعدم عقلی و نقض معاقد وهمی اوست كه مبدأ انتشاء كثرت رسمی و نسبت اعتباری می​شود. و ساقی عبارت است از حقیقت باعتبار حسب ظهور در هر مظهر كه تجلی كرده باشد. و ساقیان بزم عشق كنایه از سمع و بصر انسان باشد، چه اكثر اسباب مستی از این دو راه می‌​رسد و از تجلیات ذاتی كه موجب فنای فی اللّه و بقای باللّه است به بحر و قلزم، و آن ذوق و وجد را كه از تجلی ذاتی ناشی شود؛ كه سالك را از لذت هستی پاكی دهد و موجب فنای او گردد شراب طهور نامند قال اللّه تعالی «و سقیهم ربهم شراباً طهوراً».

و همه عالم از غیب و شهادت مانند یك خم خانه​اند از شراب هستی و محبت فطری حق جل و علا، و هر ذره​ای از ذرات عالم به حسب قابلیت و استعدادی خاص كه دارد پیمانۀ شراب محبت او است و پیمانه همه از این شراب پر است.

و آثار این شراب در حقیقت انسانی مزیت قابلیت و استعداد او زیاده است از سایر موجودات و از اینجاست اكثر افراد این نوع، حیران و سرگشته بیابان عشق و طلبند و محبوب حقیقی را می​جویند، مرشد و هادی می​طلبند كه ایشان را به وصال او رهنمائی كند و از خودی برهاند.

خرابات و خراباتی: خرابات عبارت است از وحدت صرف و اطلاق بحت كه رسوم تعینات او را آنجا نه عین باشد ونه اثر، خواه افعالی باشد یا صفاتی یا ذاتی، و خراباتی اشاره است بسالك عاشق لاابالی كه از قید رؤیت تمایز افعال و صفات واجب و ممكنِ خلاصی یافته، افعال و صفات جمیع اشیاء را محو افعال و صفات الهی داند و هیچ فعلی و صفتی به خود و دیگری منسوب ندارد.

و پیر خرابات عبارت است از مرشد كامل كه مرید را به ترك رسوم و عادات وا می​دارد و راه فقر و فنا می​سپارد.

بت و زنار: بت عبارت است از هرچه پرستیده شود از ماسوای حق سبحانه، خواه به اعتقاد الوهیت باشد چون اصنام كفار و خواه به اعتقاد وجوب اطاعت و تعظیم چون مشایخ كبار، و خواه بافراط محبت چون محبوبان عشاق مجازی و سایر اغیار مانند جاه و عزت و درهم و دینار، پس اگر پرستش آن از آن روست كه مظهر حق است جل و علا، و حق در او تجلی كرده به اسمی از اسماء و صفتی از صفات حسنی، آن بت عارفان است و پرستش آن، پرستش خالق آن است، چه جمیع موجودات صورت حق است و حق سبحانه روح همه است و از اینجا است كه گفته​اند: «ما رأیت شیئاً الا و رأیت اللّه قبله او معه» و الا بت مشركان است و حق منزه از آن است «تعالی شأنه عما یقولون» قال اللّه تعالی: «و من الناس من یتخذ من دون اللّه انداداً یحبونهم كحب اللّه و الذین آمنوا اشد حباً للّه و قال «اتخذوا احبارهم و رهبانهم ارباباً من دون اللّه» یعنی: «اطاعوهم». و گاه اسم بت را مخصوص سازند به كامل و مرشدی كه قطب زمان است چه محبوب حقیقی باعتبار جمیع اسماء و صفات دراو جلوه​گر آمده و به اعتبار جامعیت پرستیده شده توجّه جمیع موجودات خواه به طبع و خواه به ارادت بدو است و قبله كاینات از جمیع جهات اوست و زنّار عبارت است از بستن عقد

كفر و ترسائی: كفر حقیقی خاصه عبارت است از پوشیدن وجود كثرات و تعینات به وجود حق،‌و این كفر عارفان است، و این به عینه به نزد ایشان معنی اسلام حقیقی و ایمان است. قال اللّه تعالی: «كل شیئ هالك الا وجهه» و كفر حقیقی عامه بر عكس این است و آن نیز نزد آن قوم دین است اعنی پوشانیدن وجود حق به وجود اغیار و درآمدن از در توحید به انكار، و اسلام مجازی عبارت است از معنی متعارف اسلام با اعتقاد مغایرت وجود ممكنات مر وجود حق را سبحانه قال اللّه تعالی: «و ما یؤمن اكثرهم باللّه الا وهم مشركون».

و ترسائی عبارت است از تجرید و تفرید و خلاصی از ربقه تقلید و ترك قیود و رسوم و عوایق و رفض عادت و نوامیس و علایق، چه این صفت بر حضرت عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام و امت او كه ترسا عبارت از ایشان است غالب بود و ترسا بچه مرشد كاملی دیگر كه متصف به صفت ترسائی و تجرد و انقطاع بوده باشد می​رسد و آن كامل را باز به كاملی دیگر تا سلسله منتهی شود به حضرت خواجه عالم صلّی اللّه علیه وآله و سلّم.

تم ما اردنا ذكره و الحمدللّه و السلام علی اصفیاء اللّه و اولیائه.