قرآن کریمبه زبان فارسی

باب سوم در ذکر طبقات فقها و امتیازات ویژۀ آنان در پی‌اندازی انواع دانش‌ها

اللمع فی التصوف — ابونصر سراج طوسی

شیخ ابونصر- که خدایش بیامرزاد- گفت: طبقات فقها از اصحاب حدیث برترند چون که هم دانش اصحاب حدیث را فراگرفته‌اند و هم همگام در فهم دانش‌ها و آداب آنانند؛ و همچنین ویژگی‌هایی دارندکه در اصحاب حدیث نیست: درک واستنباط دقیق معنای حدیث، ژرف‌نگری و تعمق در دسته‌بندی احکام و حدود دین و اصول شرعی. همچنین فقها دین را تبیین نموده‌اند و میان ناسخ و منسوخ واصول و فروع و عموم وخصوص در قرآن و سُنت و اجماع و قیاس تفاوت نهاده‌اند. و برای مردمان احکام دینشان را از قرآن بیان نموده‌اند که شامل تمییز احکام منسوخ است که هنوز مکتوب در قرآن وجود دارند و نیز عکس آن؛ و نیز احکامی که لفظی به ظاهر عام دارند اما مراد از آن خاص است و یا لفظ ظاهراً خاص است اما مراد از آن عام است و یا خطاب قرآن جمعی است اما مراد یک نفر است وعکس آن.

همچنین فقها با مخالفان دین و گمراهان به صورتی مستدل و معقول سخن گفته‌اند و برهان‌های روشن آورده‌اند و دین را نیزو بخشیده‌اند و به متن قرآن و نص حدیث و قیاس به نص و اجماع امت چنگ آخته‌اند و با مخالفانشان مناظره‌ای نیکو و جدالی احسن و مؤدبانه نموده‌اند؛ و با دشمنان رویارو گشته‌اند با اعتراضاتی قوی و سخنانی خردپسند و همه کس پذیر. و هر چیز را در جای خود نهاده‌اند و حد و مرز هر امری را مرتب نموده‌اند و مقایسه، مشاکله، مجانسه و مقارنه را از هم جدا کرده‌اند، و در اوامر و نواهی واجب و مستحب را تفاوت نهاده‌اند، و ترغیب و ترهیب را دوگونه ساخته‌اند و در شرع آن چه را بدان ترغیب نموده‌اند و آن چه را که فقط بدان خوانده‌اند، جدا ساخته‌اند. فقها همچنین مشکلات و گره‌های امت را گشوده‌اند و راه‌ها را نموده‌اند و شبهات را با احتیاط عمل نموده‌اند تا عالم با علم خود و جاهل از جهل خویش و خواص و عوام در ظاهر شریعت و در قلمرو آن به تقلید دچار نیایند. با فقهاست که حدود و ثغور دین محفوظ می‌ماند. و خداوند در کتاب خویش آنان را یاد کرده و گفته است- عزوجل- چرا گروهی از هر امتی کوچ نمی‌کنند تا در کار دین دانا گردند تا آخر آیه (توبه/۱۲۲). و پیامبر(ص) گفته است: «خداوند نیکی هر کس را که بخواهد او را در دین دانا می‌سازد». فقها نیز در معانی علوم وآدابشان کتاب‌ها نوشته‌اند و پیشوایان مشهوری هم دارند که تمانی ابنای روزگار بر پیشوایی آنان همصدایند چه زیادتر از همه دانش دارند و بیشتر از همه فهم و دین و امانت. شرح این ماجرا طولانی است و عاقل با اندک نشانه بسی دلیل برای خود می‌یابد- و توفیق فقط از خداست-.