۳۶- سورة يس - مكية
۱ النوبة الاولى
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بنام خداوند فراخ بخشايش مهربان
يس (۱) اى سيد.
وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ (۲) باين قرآن راست درست.
إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (۳) كه تو از فرستادگانى.
عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (۴) بر راه راست.
تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (۵) فرو فرستاده خداوند تواناى مهربان.
لِتُنْذِرَ تا آگاه كنى، قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ گروهى كه آگاه نكردهاند پدران ايشان را، فَهُمْ غافِلُونَ (۶) ايشان ناآگاهاند.
لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ درست شد سخن خداى، عَلى أَكْثَرِهِمْ بر بيشترين فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (۷) تا ايشان به نگرويدند.
إِنَّا جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا ما در گردنهاى ايشان زنجيرها كرديم فَهِيَ إِلَى الْأَذْقانِ تا دستهاى ايشان بزنجيرها بر گردن بستيم، فَهُمْ مُقْمَحُونَ (۸) تا سرهاى ايشان برداشته آمد بسرباز زدن و ابا كردن.
وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا و كرديم پيش ايشان ديوارى وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا و از پس ايشان ديوارى، فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ (۹) پردهاى بر چشم و دل ايشان افكنديم تا بنديدند.
وَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ و يكسان است بر ايشان، أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ كه ايشان را آگاه كنى يا نكنى، لا يُؤْمِنُونَ (۱۰) به نخواهند گرويد.
إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ تو كسى را آگاه توانى كرد كه پى ميبرد بسخن من، وَ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ و از رحمن ميترسد ناديده، فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ كَرِيمٍ (۱۱) و شاد كن او را و بشارت ده بآمرزش و مزد نيكو.
النوبة الثانية
اين سوره يس سه هزار حرف است و هفتصد و بيست و نه كلمت و هشتاد و سه آيت، جمله به مكه فرو آمد و در مكّيات شمرند، و درين سوره نه ناسخ است نه منسوخ.
روى عن ابى بكر الصديق (رض) قال قال رسول اللَّه (ص): يس تدعى المعمة قيل: يا رسول اللَّه و ما المعمّة؟ قال: يعم صاحبها خير الدنيا و خير الآخرة و تدعى الدافعة و القاضية تدفع عنه كل سوء و تقضى له كل حاجة.
و عن عائشة قالت قال رسول اللَّه (ص): ان فى القرآن سورة يشفع قارئها و يغفر لمستمعها الا و هى سورة يس.
و روى عنه صلى اللَّه عليه و سلم قال: من قرأها عدلت له عشرين حجة و من سمعها كانت له الف دينار فى سبيل اللَّه و من كتبها ثم شربها ادخلت جوفه الف دواء و الف نور و الف بركة و الف رحمة و نزع منه كل داء.
و عن ابى هريرة قال قال رسول اللَّه (ص): من قرأ سورة يس فى ليلة اصبح مغفورا له.
و قال صلى اللَّه عليه و سلّم: من دخل المقابر و قرأ سورة يس خفف عنهم يومئذ و كان له بعدد من فيها حسنات.
و عن يحيى بن ابى كثير قال: بلغنا انّ من قرأ يس حين يصبح لم يزل فى فرح حتّى يمسى و من قرأها حين يمسى لم يزل فى فرح حتّى يصبح.
يس باخفاء نون قراءت ابن عامر و كسايى و ابو بكر و نافع است و باماله ياء قراءت حمزه و كسايى و ابو بكر. مفسران گفتند: يس معنى آنست كه: يا انسان، يعنى محمدا صلى اللَّه عليه و سلّم. ابو العالية گفت: معناه يا رجل. بو بكر و راق گفت: يا سيّد البشر. ابن عباس گفت: تأويل اين تأويل حروف مقطّعه است در اوائل سور و شرح آن هر جاى در موضع خويش رفت.
وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ قسم است كه رب العزّة ياد ميفرمايد به قرآن. ميگويد: باين قرآن راست درست بىغلط كه تو اى محمد از فرستادگانى، يعنى تو يكى از پيغامبران مرسل، جواب بو جهل است و وليد مغيرة كه ميگفتند: لست مرسلا. و حكيم اينجا صفت قرآن است بمعنى محكم، اى احكمه اللَّه، كالسعيد اسعده اللَّه همانست كه جاى ديگر فرمود: كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ. و قيل: الحكيم الحاكم.
عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ در موضع حال است و صفت مصطفى است، يعنى كه تو از مرسلانى بر طريقى راست بر دينى درست و شريعتى پاك و سيرتى پسنديده، همانست كه جايى ديگر فرمود: إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ. و روا باشد كه صراط مستقيم صلة مرسلين بود و المعنى: انّك لمن المرسلين الذى ارسلوا على صراط مستقيم و هو الاسلام تو از ان فرستادگانى كه ايشان را بر راه راست و دين اسلام فرستادند.
تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ حمزه و كسايى و ابن عامر و حفص تنزيل بنصب خوانند بر مصدر يعنى نزل تنزيلا. باقى برفع خوانند بر خبر مبتداى محذوف كانّه قال: هو تنزيل العزيز الرّحيم. و قيل: المراد به المنزل و لهذا نظائر فى القرآن و تقول العرب: هذا الدّرهم ضرب الامير، اى مضروبه. و تنزيل بناء كثرت و مبالغت است، اشارت است كه اين قرآن نه بيكبار از آسمان فرو آمد بلكه بكرّات و مرّات فرو آمد بمدّت بيست و سه سال سيزده سال به مكه و ده سال به مدينه نجم نجم آيت آيت سوره سوره چنانك حاجت بود و لايق وقت بود. تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ اى عزيز بالأعداء، رحيم بالمؤمنين. عزيزم تا دشمن در دنيا مرا نداند، رحيمام تا مؤمن در عقبى مرا به بيند.
لِتُنْذِرَ قَوْماً اين سخن متّصل است بارسال، اى ارسلت لتنذر قوما. ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ قَوْماً درين موضع دو وجه دارد يكى آنكه صلت است و معنى آنست كه ترا فرستاديم تا آگاه كنى قومى را كه پدران ايشان را آگاه كردهاند، چنان كه انبيا پدران ايشان را آگاه كردند تو ايشان را آگاه كن. و قيل: معناه لتنذر قوما العذاب الّذى انذر آباؤهم، ذلك كقوله:نَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً. وجه ديگر آنست كه: اين ماى نفى است يعنى: لم ينذر آباؤهم، كقوله: وَ ما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ يعنى العرب و المراد: آباؤهم الادنون و هم قريش فانّ آباءهم الاقدمين اتاهم المنذرين لا محالة.
گفتهاند: اين در روزگار فترت بود ميان رفع عيسى و بعثت محمد مصطفى عليهما السلام كه در مكه مشركان عرب بودند كه نه كتاب داشتند و نه بايشان پيغامبرى آمد و هو المشار اليه بقوله عزّ و جلّ: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا الى قوله: وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ.
فَهُمْ غافِلُونَ عن الايمان و الرّشد كناية عن القوم. و من جعله نفيا جاز ان يعود الى الآباء و الغفلة ذهاب المعنى عن النفس و النّسيان ذهاب المعنى عن النفس بعد حضوره.
لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ اى وجب العذاب و السخط لانّهم لا يؤمنون، و القول حكم اللَّه عزّ و جلّ انّهم اهل النّار. و قيل: قوله لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ نظيره قوله: وَ لكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ.
قول درين آيت قضيّت از ليست، ميگويد: واجب شد و درست گشت سخن خداى در ازل كه بيشترين كافران و بيگانگان ايمان نيارند، اى محمد تو ايشان را ميخوان لكن پيش از خواندن تو هر كس كه خشم من در وى رسيد هرگز ايمان نيارد، و هم ازين باب است آنچه گفت: غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا، جاى ديگر فرمود: إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ.
و فى الخبر الصحيح روى عبد اللَّه بن عمرو بن عاص قال: خرج رسول اللَّه (ص) و فى يده كتابان فقال للّذى فى يده اليمنى: هذا كتاب من ربّ العالمين فيه أسماء اهل الجنّة و أسماء آبائهم و قبائلهم ثمّ اجمل على آخرهم فلا يزاد فيهم و لا ينقص منهم ابدا ثمّ قال للّذى فى شماله: هذا كتاب من رب العالمين فيه اسماء اهل النار و أسماء آبائهم و قبائلهم ثمّ اجمل على آخرهم فلا يزاد فيهم و لا ينقص منهم ابدا، ثمّ قال بيده فنبذاهما ثمّ قال: فرغ ربّكم من العباد فريق فى الجنّة و فريق فى السعير.
قوله: إِنَّا جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا، التأويل: جعلنا فى ايديهم اغلالا الى اعناقهم لانّ الغلّ لا يكون فى العنق دون اليد. و فى قراءة ابن عباس و ابن مسعود: جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا فَهِيَ إِلَى الْأَذْقانِ فهى راجعة الى الايمان المحذوفة فى الاية، يعنى فتلك الايمان مجموعة الى اذقانهم فَهُمْ مُقْمَحُونَ غاضوا الأبصار رافعو الرّؤس لانّ المغلول اذا ردّ يده الى ذقنه رفع رأسه، و اصل الاقماح غضّ البصر و رفع الرّأس يقال: بعير مقمح و مقامح اذا روى من الماء فاقمح، معنى آنست كه مادر گردنهاى ايشان زنجيرها كرديم تا دستهاى ايشان بزنخها وا بر گردن بستيم، فَهُمْ مُقْمَحُونَ تا سرهاى ايشان برداشته آمد يعنى كه نتوانند كه سر در پيش افكنند يا در پيش نگرند كه هر آن كس كه دست او بغلّ با گردن و زنخ بسته شود سرش برداشته بماند و از متحيّرى چشمش در آسمان خيره بماند. ابو عبيد گفت: اين مثلى است كه ربّ العالمين زد از بهر آن بيگانگان ناگرويده، و معنى آنست كه ما دستهاى ايشان از نفقه كردن در راه خداى و سعى كردن در تقرّب بخداى فرو بستيم استوار تا هيچ نتواند كه دستى بخير فرا كنند يا تقرّبى باللّه كنند. مفسران گفتند: اين آيت على الخصوص در شأن بو جهل فرو آمد و آن يا روى از قبيلة مخزوم، و سبب آن بود كه بو جهل سوگند ياد كرد به لات و عزى كه بروم و چون محمد نماز كند سنگى بسر وى فروگذارم و عرب را ازو باز رهانم، رفت و سنگ برداشت و رسول خدا در نماز بود، بو جهل دست برداشت تا سنگ بيندازد بتقدير الهى آن دست وى با سنگ در بر گردن وى بسته شد، بو جهل نوميد بازگشت و با ياران خود بگفت آنچه ديد و آن سنگ از دست وى بيفتاد، آن مخزومى گفت: انا اقتله بهذا الحجر. سنگ برداشت و رفت، چون نزديك مصطفى (ص) رسيد اللَّه چشم وى نابينا كرد تا حس و آواز مىشنيد و كس را مىنديد، پس رب العالمين در شأن ايشان اين آيت فرستاد.
ابن عباس گفت: رسول خدا در نماز قراءت بلند ميخواند و مشركان قريش را خوش نمىآمد همه فراهم آمدند تا بيكبار بسر وى زخم برند و او را هلاك كنند، در آن حال كه قصد كردند دستهاشان و ابر گردن بسته شد و نابينا گشتند، پس همه از روى عجز پيش مصطفى (ص) آمدند، گفتند: اى محمد خدا ترا بر تو سوگند مىنهيم و حرمت قرابت و حقّ رحم شفيع مىآريم دعا كن تا ما بحال خود باز شويم و نيز قصد تو نكنيم.
آن گه رب العالمين در بيان اين قصّه آيت فرستاد و باز نمود كه ايشان از ان ايمان مىنيارند كه ما ايشان را از راه هدى باز داشتهايم و چشم دل ايشان از ديدن حق نابينا كردهايم و دست همّت ايشان از عروه اسلام دور داشتهايم وَ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً.
قوله: وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا قرا حمزة و الكسائى و حفص سدا بفتح السين، و الباقون بضمّها، و هما لغتان، و قيل: السدّ بالفتح ما كان معمولا من فعل بنى آدم، و بالضّم ما كان خلقة من فعل اللَّه. و قيل: بالفتح المصدر و بالضّم الاسم و هو معنى قوله عز و جل: جَعَلْنا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً.
فَأَغْشَيْناهُمْ اى اعميناهم، من التغشية و هى التغطية، فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ سبيل الهدى اين آيت هم در شأن ايشانست كه قصد رسول خدا كردند يعنى كه ايشان را بمنزلت كسى كرد كه پس و پيش وى ديوارى برآرند و دو دست وى بغلّ با گردن بندند و نابينا گردانند تا چنانك اين كس به هيچ چيز و هيچكس راه نبرد و درماند ايشان نيز درماندند و برسول خدا دست نيافتند. و گفتهاند: اين آيت حرزى نيكوست، كسى كه از دشمن ترسد اين آيت بر روى دشمن خواند، اللَّه تعالى شر ان دشمن از وى باز دارد و دشمن را از وى در حجاب كند چنانك با رسول خدا كرد آن شب كه كافران قصد وى كردند بدر سراى وى آمدند تا بسر وى هجوم برند و رسول خداى على (ع) را بجاى خود خوابانيد و بيرون آمد بايشان بر گذشت و اين آيت ميخواند: وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا... الى آخرها، و دشمنان او را نديدند و در حجاب بماندند رسول برگذشت به ايشان و قصد مدينه كرد و آن ابتداى هجرت وى بود صلوات اللَّه و سلامه عليه.
وَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ اى من اضلّه اللَّه هذا الضّلال لم ينفعه الانذار روى انّ عمر بن عبد العزيز دعا غيلان القدرى فقال: يا غيلان بلغنى انّك تكلّم فى القدر فقال: يا امير المؤمنين انهم يكذّبون علىّ. قال: يا غيلان اقرأ اوّل سورة يس فقرأ: يس وَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ... الى قوله: وَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ، فقال غيلان: يا امير المؤمنين و اللَّه لكأنّى لم اقرأها قطّ قبل اليوم اشهدك يا امير المؤمنين انّى تائب ممّا كنت اقول فى القدر، فقال عمر بن عبد العزيز: اللّهم ان كان صادقا فتب عليه و ثبّته و ان كان كاذبا فسلّط عليه من لا يرحمه و اجعله آية للمؤمنين، قال فاخذه هشام فقطع يديه و رجليه، قال ابن عون: انا رأيته مصلوبا على باب دمشق.
إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ اى انّما ينفع انذارك من اتّبع الذّكر يعنى القرآن فعمل بما فيه، وَ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ اى و خاف عقاب اللَّه و لم يره.
و قيل: بالغيب فى سريرته، فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ كَرِيمٍ حسن و هو الجنّة، نظيره قوله: إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ.
النوبة الثالثة
قوله تعالى: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ اسم عزيز من اشتاق الى لقياه استعذب فيه ما يلقاه من بلواه فان طلب مونسا فى دنياه او عقباه ضلّ من يدعو الّا اياه بنام او كه خرد را باو راه نيست و هيچكس از حقيقت جلال او آگاه نيست، بنام او كه مفلسان را جز حضرت او پناه نيست و عاصيان را جز درگاه او درگاه نيست، بنام او كه جهانيان را چو او پادشاه نيست و در آسمان و زمين جز او اللَّه نيست. اى خداوندى كه دستگير درماندگان جز توقيع جلال تو نيست: اى مهربانى كه رهنماى متحيّريان جز منشور رحمت تو نيست، اى كريمى كه آرام سوختگان جز از حضرت جمال و لطف تو نيست، اى عزيزى كه عربده مستان عشق جز از جام شراب و شربت نوشاگين تو نيست، اى لطيفى كه انس جان مشتاقان جز در انتظار ديدار و رضاى تو نيست، و اللَّه الموفق و المعين
قوله تعالى: يس گفتهاند كه يس نام سوره است بدليل آن خبر كه مصطفى عليه الصلاة و السلام فرمود: «انّ اللَّه تعالى قرأ يس و طه قبل ان خلق آدم بالفى عام فلمّا سمعت الملائكة قالوا طوبى لامّة ينزل عليهم هذا و طوبى لالسن تكلّم بهذا و طوبى لأجواف تحمل هذا»
حقّ جل جلاله و تقدّست أسماؤه پيش از آفرينش آدم بدو هزار سال طه و يس برخواند، ملائكة ملكوت چون آن بشنيدند گفتند: خنك مران امّتى را كه اين كلام پاك بايشان فروآيد، خنك مران زبانها را كه اين خواند، خنك مران سينهها را كه صدف اين جوهر مكنون بود. و در خبر است كه چون دوستان و مؤمنان در ان بوستان سعادت روند و بآن ناز و نعيم بهشت رسند از جناب جبروت ندا آيد كه از ديگران بسيار شنيديد وقت آن آمد كه از ما شنويد فيسمعهم سورة الفاتحه و طه و يس. مصطفى عليه الصلاة و السلام فرمود: «كانّ الناس لم يسمعوا القرآن حين سمعوه من فى الرحمن يتلوه عليهم»، گل بايد كه از درخت خود بازكنى تا بوى آن بشرط يابى.
پس يك قول آنست كه «يا انسان»، و اين خطاب با صورت و بشريّت مصطفى است چنانك جاى ديگر فرمود: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ. از آنجا كه انسانيّت و جنسيّت او مشاكل خلق است، و اين خطاب با انسان بر وفق آنست و از آنجا كه شرف نبوّت است و تخصيص رسالت خطاب با وى اينست كه يا أَيُّهَا النَّبِيُّ، يا أَيُّهَا الرَّسُولُ، و اين خطاب كه با صورت و بشريّت است از بهر آن رفت تا نقاب غيرت سازند و هر نامحرمى را بر جمال و كمال وى اطلاع ندهند، اين چنانست كه گويند: ارسلانم خوان تا كس به نداند كه كهام. دريغ بود آن چنان جمالى و كمالى كه پر ماس ديده بو جهل و عتبه و شيبه گردد وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ ديده بو جهل كه خيره شده انكارست از وى جز انسانيّت و بشريّت نبيند، ديده صديق اكبر بايد ز دوده استغفار تا جمال نبوت و كمال رسالت وى ببيند، ديده عتبه و شيبه كه حجاب افكنده شب ردّ از لست جز نسبت عبد المطلب نبيند، ديده صديق و فاروق بايد روشن كرده صبح قبول ازل تا شرف و نواخت محمد رسول اللَّه ببيند. آرى حرم را بنا محرم نمودن شرط نيست كسى بايد محرم شريعت و طريقت شده و گرد متابعت سيد صلوات اللَّه و سلامه عليه در ديده طلب وى توتياى حرمت گشته تا اهليّت آن دارد كه آن جمال ببيند.
و قيل: يس، الياء اشارة الى يوم الميثاق و السين اشارة الى سرّه مع الاحباب فكانّه قال بحق يوم الميثاق و بسرّى مع الاحباب و بالقرآن الحكيم إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ، عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ.
قوله: تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ اين قرآن فرو فرستاده خداونديست كه نام وى عزيزست و رحيم، عزيز اوست كه دشخوارست دريافتن او، اللَّه تعالى عزيز است بآن معنى كه دريافت وى نيست و افهام و اوهام را رسيدن بكنه جلال وى نيست.
پير طريقت گفت: اى نادر يافته يافته و ناديده عيان، اى در نهانى پيدا و در پيدايى نهان، يافت تو روز است كه خود برآيد ناگاهان، ياونده تو نه بشادى پردازد نه باندوهان، بسر بر ما را كارى كه از آن عبارت نتوان. تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ هم عزيز است هم رحيم، عزيز به بيگانگان رحيم بمؤمنان، اگر عزيز بود بىرحيم هرگز كس او را نيابد و اگر رحيم بود بىعزيز همه كس او را يابد، عزيزست تا كافران در دنيا او را ندانند، رحيم است در عقبى تا مؤمنان او را به بينند.
لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ غافلان دواند يكى از كار دين غافل و از طلب صلاح خود بيخبر، سر بدنيا در نهاده و مست شهوت گشته و ديده فكرت و عبرت بر هم نهاده حاصل وى آنست كه رب العزّة فرمود: وَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ، أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ و فى الخبر: عجبت لغافل و ليس بمغفول عنه ديگر غافلى است پسنديده از كار دنيا و ترتيب معاش غافل، سلطان حقيقت بر باطن وى استيلا نموده، در مكاشفه جلال احديّت چنان مستهلك شده كه از خود غائب گشته، نه از دنيا خبر دارد نه از عقبى، بزبان حال ميگويد:
۲ النوبة الاولى
قوله تعالى: إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى ماايم كه زنده كنيم مردگان را، وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا و مينويسيم هر چه پيش ميفرستند، وَ آثارَهُمْ و نشانها و رسمها و نهادها كه مىنهادند، وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ و همه چيز را دانستهايم و شمرده، فِي إِمامٍ مُبِينٍ (۱۲) در لوح محفوظ آن پيشواى روشن پيدا.
وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا ايشان را مثل زن و همسان ساز، أَصْحابَ الْقَرْيَةِ مردمان آن شهر را، إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ (۱۳) آن گه كه بايشان آمد فرستادگان.
إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فرستاديم بايشان دو تن، فَكَذَّبُوهُما دروغ زن گرفتند ايشان را هر دو، فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ قوى كرديم آن دو رسول بآن سه ديگر، فَقالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ (۱۴) ايشان را گفتند ما بشما فرستادگانيم.
قالُوا ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا گفتند نيستيد شما مگر مردمى همچون ما، وَ ما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْءٍ و فرو نفرستاد خداى هيچيز، إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ (۱۵) نيستيد شما مگر دروغ مىگوييد.
قالُوا رَبُّنا يَعْلَمُ گفتند خداوند ما ميداند، إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ (۱۶) كه ما بشما فرستادگانيم.
وَ ما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (۱۷) و نيست بر ما مگر پيغام رسانيدن آشكارا.
قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ گفتند ما بشما فال بد گرفتيم، لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا اگر باز نشويد ازين سخن، لَنَرْجُمَنَّكُمْ شما را بسنگ بكشيم، وَ لَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (۱۸) و بشما رسد از ما عذابى دردنماى.
قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ گفتند آنچه شما از ان ميترسيد آن با شماست، أَ إِنْ ذُكِّرْتُمْ باش از بهر آنكه شما را پند دادند دروغ زن ميگيريد؟ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (۱۹) بلكه شما گروهى گزاف كارانايد.
وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ و آمد از دورتر جاى ازان شهر، رَجُلٌ يَسْعى مردى شتابان، قالَ يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ (۲۰) گفت اى قوم بر پى اين فرستادگان ايستيد.
اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً بر پى ايشان ايستيد كه از شما مزدى نميخواهند وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (۲۱) و ايشان بر راه راستاند و بنشان راست.
وَ ما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي و چه رسيد مرا كه نپرستم آن خداوند كه مرا آفريد؟ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (۲۲) و شما را همه با او خواهند برد.
أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً من فرود از اللَّه خدايان گيرم؟ إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ كه اگر رحمن بمن گزندى خواهد، لا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً بكار نيايد مرا با من بودن ايشان هيچ، وَ لا يُنْقِذُونِ (۲۳) و مرا ازان گزند نرهانند.
إِنِّي إِذاً لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (۲۴) آن گه كه من چنين كنم پس من در گمراهيى آشكارا باشم.
إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ (۲۵) من بگرويدم بخداوند شما كه يكتاست همه بمن نيوشيد.
قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ او را گفتند در رو در بهشت، قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ (۲۶) گفت: كاشكى قوم من دانندى.
بِما غَفَرَ لِي رَبِّي بآنچه بيامرزيد مرا خداوند من، وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ (۲۷) و مرا از نواختگان كرد.
وَ ما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ و فرو نفرستاديم بر قوم او پس او، مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ هيچ سپاهى از آسمان، وَ ما كُنَّا مُنْزِلِينَ (۲۸) فرو نفرستاديم بر ايشان هيچ عذابى.
إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً نبود مگر يك بانك جبرئيل فَإِذا هُمْ خامِدُونَ (۲۹) كه همه بيكبار مرده شدند.
يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ اى دريغا بر رهيكان، ما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ نيامد بايشان هيچ فرستادهاى، إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (۳۰) مگر برو افسوس ميكردند.
النوبة الثانية
قوله تعالى: إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى ميگويد جل جلاله: ماايم كه مرده زنده گردانيم. و مرده زنده گردانيدن در وصف بارى جل جلاله آنست كه در بنده و در حيوان حياة آفريند و آفريننده حياة جز آن قادر بر كمال نيست، يقول اللَّه تعالى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ و اين در سه طور است، در طور اوّل حياة در نطفه آفريند اندر رحم مادر، در طور ديگر حياة در مرده آفريند اندر زاويه لحد تا با وى رود سؤال چنانك در خبر صحيح است، در طور سوم روز قيامت خلق را زنده گرداند فصل و قضا را و ثواب و عقاب را و از ان پس جاويد همه زندگى بود هيچ مردگى نه، امّا خلود فى الجنّة و امّا خلود فى النار.
وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا اى نحفظ عليهم ما اسلفوا من خير و شرّ. همانست كه جاى ديگر فرمود: يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ
و قال تعالى: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ. وَ آثارَهُمْ للاثار وجهان: احدهما الخطى الّتي كانوا يمشونها فى الخير و الشّر.
و فى الخبر انّ بنى سلمة من الانصار ارادوا ان ينتقلوا الى قرب مسجد رسول اللَّه (ص) لشهود الجماعة فنهاهم رسول اللَّه (ص) و قال: «يا بنى سلمة آثاركم آثاركم يعنى الزموا بيوتكم و اغتنموا كثرة خطاكم فانّها تكتب حسنات و فيهم نزلت هذه الاية.
و عن ابى موسى قال قال النبى (ص): اعظم النّاس اجرا فى الصّلاة ابعدهم فابعدهم ممشى و الّذي ينتظر الصّلاة حتّى يصليها مع الامام اعظم اجرا من الّذى يصلى ثمّ ينام.
الوجه الثانى: آثارهم ما سنّوا من سنّة حسنة او سيّئة، و فى ذلك ما روى عن النبى (ص) قال: «من سنّ سنّة حسنة فله اجرها و اجر من عمل بها الى يوم القيمة و من سنّ سنّة سيئة فعليه وزرها و وزر من عمل بها الى يوم القيمة».
روايت كنند از انس رضى اللَّه عنه.
كه گفت: «و آثارهم» گامهاست كه روز آدينه بردارند على الخصوص بقصد نماز آدينه ازينجاست كه آهسته رفتن و گامها خرد بر گرفتن در جمعه و جماعت اندر شريعت اولىتر است و پسنديدهتر از شتاب كردن، و فى معناه ما روى ابو هريرة قال قال النبى (ص): «اذا اقيمت الصّلاة فلا تبتوها و انتم تسعون و لكن ائتوها و انتم تمشون و عليكم السكينة فما ادركتم فصلّوا و ما فاتكم فاتمّوا».
وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ حفظناه و عددناه و بيّنّاه فِي إِمامٍ مُبِينٍ هو اللوح المحفوظ سمّى اماما لانّه اصل النسخ و الالواح و الكتب كلّها. اين لوح محفوظ همان ذكر است كه در خبر صحيح است كه هر شب حق جل جلاله بجلال عزّ خود برگشايد و در ان نگرد و كس را بعد ازو نيست و نرسد كه در ان نگرد، و ذلك
فى خبر ابى الدرداء قال قال رسول اللَّه (ص): «ينزل اللَّه تعالى فى آخر ثلث ساعات يبقين من الليل فينفتح الذكر فى الساعة الاولى الّذي لا يراه احد فيمحو ما يشاء»، و ذكر الحديث.
قوله: «وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا» اى اذكر لاهل مكة شبها مثل حالهم من قصّة «أَصْحابَ الْقَرْيَةِ» و هى انطاكية من قرى الروم، إِذْ جاءَهَا الْمُرْسَلُونَ يعنى رسل عيسى عليه السلام. قال الزجاج معناه: مثّل لهم مثلا من قولهم هذه الاشياء على ضرب واحد، اى على مثال واحد و عندى من هذا الضرب كثير، اى من هذا المثال، و ضرب المثل هاهنا تعدّى الى مفعولين احدهما: «مثلا»، و الآخر: «اصحاب القرية».
و قيل: «اصحاب القرية» بدل من مثل كانّه قال: اذكر لهم اصحاب القرية، اى خبر القرية: ميگويد: اى محمد ايشان را بگوى خبر اصحاب شهر انطاكيه آن گه كه رسولان عيسى بايشان آمدند و ذلك قوله: إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ اسند الارسال الى نفسه سبحانه لانّ عيسى ارسلهم بامره عز و جل. و قصه آنست كه: ربّ العالمين وحى فرستاد به عيسى عليه السلام كه من ترا بآسمان خواهم برد، حواريان را يكان يكان و دوان دوان بشهرها فرست تا خلق را بر دين حقّ دعوت كنند عيسى ايشان را حاضر كرد و رئيس و مهتر ايشان شمعون و ايشان را يكان يكان و دوان دوان بقوم قوم ميفرستاد و شهر ايشان را نامزد ميكرد و ايشان را گفت: چون من بآسمان رفتم شما هر كجا كه من معيّن كردهام ميرويد و دعوت ميكنيد و اگر زبان آن قوم ندانيد در ان راه كه ميرويد شما را فريشتهاى پيش آيد جامى شراب بر دست نهاده از ان شراب نورانى باز خوريد تا زبان آن قوم بدانيد، و دو كس را بشهر انطاكيه فرستاد نام ايشان تاروص و ماروص، و قيل: يحيى و يونس، و قيل صادق و صدوق، صادق كهل بود و صدوق جوان، و اين جوان خدمت آن كهل ميكرد، چون بدر شهر انطاكيه رسيدند پيرى را ديدند كه گوسپندان بچرا داشت، بروى سلام كردند، پير گفت: شما كه باشيد؟ گفتند ما رسولان عيسى عليه السلام آمدهايم تا شما را بر دين حق دعوت كنيم و راه راست و ملّت پاك بشما نمائيم كه دين حق توحيد است و عبادت يك خداى، آن خداى كه يگانه و يكتاست و معبود بسزاست، پير گفت: شما را بر راستى اين سخن هيچ آيتى و حجّتى هست؟ گفتند آرى هست كه بيماران را در وقت شفا پديد كنيم و نابيناى مادرزاد را بينا كنيم و ابرص را از علّت برص پاك كنيم، اين همه بتوفيق و فرمان اللَّه كنيم، پير گفت: مرا پسريست ديرگاه است تا وى بيمارست و درد وى علاج اطبّا مىنپذيرد خواهم كه او را به بينيد، ايشان را بخانه برد نزد آن بيمار، دعا كردند و دست بوى فرو آوردند، آن بيمار هم در آن ساعت تندرست برخاست، اين خبر در شهر آشكارا گشت و بيماران بسيار بودند همه را دعا ميكردند و بدست مىپاسيدند و رب العزّة بر دست ايشان شفا پديد ميكرد، تا آن خبر با ملك ايشان افتاد و آن ملك بتپرست بود نام وى انطيخس و قيل: شلاحن و كان من ملوك الرّوم، اين ملك ايشان را حاضر كرد و احوال پرسيد، ايشان گفتند ما رسولان عيسىايم آمدهايم تا شما را از بتپرستى با خداپرستى خوانيم و از دين باطل با دين حق بريم، ملك گفت: بجز اين خدايان ما خدايى هست؟ گفتند آرى خدايى هست كه ترا آفريننده است و دارنده. ملك چون اين سخن بشنيد گفت: اكنون رويد تا من در كار شما نظر كنم، ايشان رفتند و جمعى در ايشان افتادند و ايشان را زدند و در حبس و بند كردند، اين خبر به شمعون رسيد و شمعون اين «ثالث» است كه رب العزّة فرمود: فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ، او را شمعون الصفا گويند و شمعون الصخره گويند. قراءت بو بكر از عاصم فَعَزَّزْنا مخفّف است بمعنى غلبه من قولهم: من عزّ بزّ، اى من غلب سلب. و معنى آنست كه: ما باز شكستيم آن مردمان را بآن سديگر. باقى قرّاء «فعزّزنا» مشدّد خوانند يعنى فقوّينا بثالث، اى برسول ثالث پس شمعون از راه تلطّف و مدارا با ايشان درآمد و ايشان را باسلام در آورد و ياران خود را برهانيد، و بيان اين قصّه آنست كه: شمعون چون به انطاكيه رسيد بدانست كه آن دو رسول بزندان محبوساند، رفت و گرد سراى ملك متنكّروار ميگشت تا جماعتى را از خاصگيان ملك با دست آورد و با ايشان بعشرت خوش درآمد تا با وى انس گرفتند و ملك را از وى خبر كردند، ملك او را بخواند و صحبت و عشرت وى بپسنديد و از جمله مقربان و نزديكان خويش كرد، بر ان صفت همى بود تا روزى كه حديث ياران خود در افكند گفت: ايّها الملك بمن رسيد كه تو دو مرد را بخوارى و مذلّت باز داشتهاى و ايشان را رنجها رسانيدهاى از آن كه ترا بر دينى ديگر دعوت همى كردند چرا نه با ايشان سخن گفتى و سخن بشنيدى تا حاصل آن بر تو روشن گشتى و پيدا شدى؟ ملك گفت: حال الغضب بينى و بين ذلك من بر ايشان خشم گرفتم و از خشم با مناظره نپرداختم، شمعون گفت: اگر راى ملك باشد اكنون بفرمايد تا بيايند و آنچه دانند بگويند، ملك ايشان را حاضر كرد، شمعون گفت: من ارسلكما الى هاهنا؟ قالا: اللَّه الذى خلق كلّ شىء و ليس له شريك. شمعون گفت: آن خداى را كه شما را فرستاده است صفت چيست؟ گفتند: انّه يفعل ما يشاء و يحكم ما يريد. شمعون گفت: چه نشان داريد و چه آيت بر درستى اين دعوت؟ گفتند: هر چه شما خواهيد، ملك بفرمود تا غلامى را حاضر كردند مطموس العينين چشم خانه وى با پيشانى راست بود چنانك نه روشنايى بود نه چشم خانه ايشان بآشكارا، دعا كردند و شمعون بسرّ دعا كرد تا بفرمان و قدرت اللَّه موضع چشم و حدقه شكافته شد، ايشان دو بندقه از گل بساختند و در هر دو حدقه وى نهادند دو ديده روشن گشت بفرمان اللَّه، ملك در عجب ماند و در خود مضطرب گشت، شمعون گفت: ايّها الملك اگر تو نيز از خدايان خود بخواهى تا مثل اين صنعى بنمايند هم ترا و هم خدايان را شرفى عظيم باشد و نيز جواب ايشان داده باشى، ملك گفت: من راز خود از تو پنهان ندارم خدايان ما اين صنع نتوانند و از ان عاجزتراند كه چنين كار توانند كه ايشان نه شنوند نه بينند نه سود كنند نه گزند نمايند، ملك چون آن حال ديد گفت: اينجا مردهايست پسر دهقانى كه هفت شبانروزست تا بمرد و من او را دفن نكردم كه پدرش غائب بود تا باز آيد، اگر او را زنده كنيد نشان درستى دعوى شما بود و ما قبول كنيم و بخداى شما ايمان آريم، آن مرده را بياوردند و ايشان بآشكارا و شمعون بسرّ دعا كردند تا مرده زنده گشت و بدست خويش كفن از خويشتن باز كرد و بر پاى بيستاد، ملك گفت: چند روز است تا مردهاى؟ گفت: هفت روز. گفت: چه ديدى درين هفت روز؟ گفت چون جانم از كالبد جدا گشت مرا بهفت وادى آتش بگذرانيدند از آنك بكفر مرده بودم، اكنون شما را مىترسانم و بيم مىنمايم، زينهار كفر بگذاريد و بخداى آسمان ايمان آريد تا برهيد، آنك درهاى آسمان مىبينم گشاده و عيسى پيغامبر ايستاده زير عرش و از بهر اين شفاعت ميكند و ميگويد خداوندا ايشان را نصرت ده كه ايشان رسولان مناند. ملك گفت: و اين سه كس كداماند؟ گفت: يكى شمعون و آن دو رسول ديگر شمعون بدانست كه آن قصّه و آن حال در دل ملك اثر كرد و زبان نصيحت و دعوت بگشاد و آشكارا بيرون آمد و كلمه حق بگفت. آن ملك با جماعتى ايمان آوردند و قومى بر كفر بماندند و هلاك شدند. وهب منبه گفت و كعب احبار كه آن ملك و جماعت وى همه بر كفر بماندند و ايمان نياوردند و آن رسولان را هر سه بگرفتند و ايشان را تعذيب همىكردند، و اين در روزگار ملوك طوايف بود.
پس آن رسولان گفتند: «إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ»، ايشان جواب دادند كه «ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا»، همانست كه جاى ديگر فرمود: «ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ».
آن كافران و بيگانگان گفتند: ما أَنْزَلَ الرَّحْمنُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ.
رسولان گفتند:بُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ، وَ ما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ.
قالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنا بِكُمْ يعنى تشاءمنا بكم حيث خالفتم آباؤكم فتركتم معبودكم فلا نأمن سوء عاقبة ذلك. و قيل: حبس عنهم المطر عام اتاهم الرّسل فنسبوا ذلك اليهم.
و فى الخبر انّ رسول اللَّه (ص) كان يحبّ الفال و يكره التّطيّر، و الفرق بينهما انّ الفال انّما هو من طريق حسن الظّنّ باللّه عز و جل و التّطيّر انّما هو من طريق الاتكال على شىء سواه و هو التشاؤم بطير الشؤم و سئل ابن عون عن الفال فقال هو ان يكون مريضا فيسمع يا سالم. و فى الخبر انّ النبى (ص) لمّا توجّه نحو المدينة خرج بريدة الاسلمى فى سبعين راكبا فتلقى نبىّ اللَّه ليلا فقال له: من انت؟ فقال: بريدة. قال: فالتفت الى ابى بكر فقال: برد امرنا و صلح ثمّ قال (ص) ممّن؟ قال: بريدة من اسلم، فقال (ص) لابى بكر: سلمنا.
قال اهل اللغة: قوله «برد امرنا»، اى سهل امرنا، و منه قوله: «الصّوم فى الشتاء الغنيمة الباردة».
قوله: «لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا» يعنى عن مقالتكم هذه «لَنَرْجُمَنَّكُمْ» اى لنقتلنّكم بالحجارة «وَ لَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ».
«قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ» اى شؤمكم معكم بكفركم و تكذيبكم يعنى اصابكم الشؤم من قبلكم لانّ الشؤم كلّه فى عبادة الصّنم و هو معكم، «أَ إِنْ ذُكِّرْتُمْ» هذا استفهام محذوف الجواب مجازه: ائن وعظتم باللّه تطيّرتم بنا و كذبتم و تواعدتم بالرّجم و العذاب، «بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ» مشركون مجاوزون الحدّ. گفتهاند: كافران و بيگانگان دارها بزدند و آن رسولان را با چهل تن كه ايمان آورده بودند گلوهاشان سوراخ كردند و رسنها بگلو در كشيدند و از دار بياويختند، خبر به حبيب نجار رسيد مؤمن آل يس كه خداى را عز و جل مىپرستيد در ان غارى اندر ميان كوهها چنانك ابدال در كوه نشينند و از خلق عزلت گيرند و اندر سرّ با خدا خلوت دارند، اين حبيب با خدا خلوت داشت، و اين عزلت و خلوت سنّت مصطفى است صلوات اللَّه و سلامه عليه كه كه روزگارى با كوه حرا نشسته بود و ميگفت: «انّ حراء جبل يحبّنا و نحبّه».
اگر كسى گويد معنى عزلت فرقت است و شريعت از فرقت نهى كرده قال اللَّه تعالى: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا، و قال تعالى: وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا
و قال النبى (ص): «من فارق الجماعة فمات فميتته جاهليّة و من شقّ عصا المسلمين و المسلمون فى اسلام فقد خلع ربقة الاسلام»، جواب آنست كه فرقت دو قسم است يكى فرقة الآراء و الاديان، ديگر فرقة الاشخاص و الأبدان، امّا آن فرقت كه محظور و محرم است و اشارت اين آيت و خبر بوى است، فرقة الآراء و الاديان است از قضاياى شريعت و اصول دين برگشتن و جاده سنّت و جماعت بگذاشتن و مخالف ائمّه هدى و اهل اجماع بودن، اين چنين فرقت داعيه ضلالت است و سبب تعطيل و ابطال فوائد بعثت انبيا و رسل لا جرم در شرع محظور آمد و در عقل منكر. امّا آن فرقت و عزلت كه در شريعت و حقيقت مستحبّ است و مندوب اليه آنست كه ربّ العالمين در شأن و قصّه اصحاب الكهف فرمود: وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ، و مصطفى عليه الصلاة و السلام فرمود: «لياتينّ على الناس زمان لا يسلم لذى دين دينه الّا من فرّ بدينه من قرية الى قرية و من شاهق الى شاهق و من حجر الى حجر كالثعلب الذى يروغ»، قالوا: و متى ذاك يا رسول اللَّه؟ قال: «اذا لم تنل المعيشة الّا بمعاصى اللَّه عزّ و جلّ فاذا كان ذلك الزمان حلّت العزوبة»، قالوا: و كيف ذاك يا رسول اللَّه و قد امرتنا بالتّزويج؟ قال: «انّه اذا كان ذلك الزمان كان هلاك الرجل على يدى ابويه فان لم يكن له ابوان فعلى يدى زوجته و ولده فان لم يكن له زوجة و لا ولد فعلى يدى قرابته»، قالوا: و كيف ذاك يا رسول اللَّه؟ فقال (ص): «يعيّرونه بضيق المعيشة فيكلّف ما لا يطيق حتّى يورده موارد الهلكة».
و قال عبد اللَّه بن عمرو بن العاص بينما نحن حول رسول اللَّه (ص) اذ ذكر الفتنة او ذكرت عنده فقال (ص): «اذا رأيت النّاس مرجت عهودهم و خفّت اماناتهم و كانوا هكذا» و شبك بين اصابعه، قال فقمت اليه فقلت: كيف افعل عند ذلك جعلنى اللَّه فداك؟ فقال عليه السلام: «الزم بيتك و املك عليك لسانك و خذ ما تعرف و دع ما تنكر و عليك بامر الخاصة و دع عنك امر العامّة».
بزرگان دين و علماى شريعت و طريقت متفقاند كه در روزگار فتنه و استيلاء اهل بدعت و ظهور ظلم و خيانت عزلت اولىتر از صحبت كه عزلت در چنين وقت سنّت انبياست و عصمت اوليا و سيرت حكما. عمر خطاب رضى اللَّه عنه گفت: خذوا حظكم من العزلة ففى العزلة راحة من خليط السوء. و قال ابن سيرين: العزلة عبادة. و قيل لعبد اللَّه بن زبير: الا تأتى المدينة؟ فقال: ما بقى بالمدينة الّا حاسد نعمة او فرح بنقمة. و قال داود الطائى فرّ من الناس فرارك من الاسد. و قال الفضيل: كفى باللّه محبّا و بالقرآن مونسا و بالموت واعظا اتّخذ اللَّه صاحبا و دع الناس جانبا. و قيل لمالك بن مغول و هو فى داره بالكوفة جالسا وحده: اما تستوحش فى هذه الدّار؟ فقال: ما كنت اظنّ احدا يستوحش مع اللَّه.
قوله تعالى: وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى چون خبر به حبيب نجار رسيد كه رسولان عيسى را گرفتند و بخواهند كشت، از ان منزل خويش بيامد بشتاب، قومى گفتند: خانه داشت در ان گوشه شهر بدورتر جاى از مردمان و كسب كردى، هر روز آنچه كسب وى بود يك نيمه بصدقه دادى و يك نيمه بخرج عيال كردى. و گفتهاند: مردى بود شكسته تن بيمار چهر خداى را عز و جل پنهان عبادت كردى و كس از حال وى خبر نداشتى تا آن روز كه رسولان عيسى را برنجانيدند و جفا كردند از ان منزل خويش بشتاب بيامد و ايمان خويش آشكارا كرد و گفت: يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ قتاده گفت: چون بيامد نخست رسولان را بديد گفت شما باين دعوت كه ميكنيد و باين پيغام كه ميگزاريد هيچ مزد ميخواهيد؟ ايشان گفتند: ما هيچ مزد نمىخواهيم و جز اعلاء كلمه حق و اظهار دين اللَّه مقصود نيست. حبيب بيامد آن گه و قوم را گفت: اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ مصطفى عليه الصلاة و السلام فرمود: «سباق الامم ثلاثة لم يكفروا باللّه طرفة عين: على بن ابى طالب (ع) و صاحب يس يعنى حبيب النجار و مؤمن آل فرعون يعنى حزبيل فهم الصدّيقون».
چون حبيب رسولان را نصرت داد و آن قوم را نصيحت كرد ايشان گفتند: و انت مخالف لديننا و متابع لهؤلاء الرسل؟ حبيب جواب داد: وَ ما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي اى خلقنى وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ اى و مصير الكلّ اليه.
أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً يعنى الاصنام، إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ اى بسوء و مكروه، لا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً اى لا شفاعة لها فتغنى، وَ لا يُنْقِذُونِ من ذلك المكروه. و قيل: لا يُنْقِذُونِ من عذاب اللَّه لو عذّبنى اللَّه ان فعلت ذلك إِنِّي إِذاً لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ.
ثمّ اقبل على الرسل و قال: إِنِّي آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ اى اشهدوا علىّ و قيل: خاطب به القوم فلمّا سمعوا منه هذا الكلام وثبوا عليه فقتلوه و قيل: علّقوه من سور المدينة و قبره فى سوق انطاكيه. سدى گفت: دست بسنگ بوى فرا داشتند و او را بسنگ بكشتند و وى در ان حال ميگفت: اللّهم اهد قومى اللهم اهد قومى. اين دليل است بر كمال حلم و فرط شفقت وى بر خلق. اين همچنانست كه ابو بكر صديق بنى تيم را گفت آن گه كه او را مىرنجانيدند و از دين حق با دين باطل مىخواندند گفت: اللهم اهد بنى تيم فانّهم لا يعلمون يأمروننى بالرجوع من الحق الى الباطل. كمال شفقت و مهربانى بو بكر بر خلق خدا غرفهاى بود از بحر نبوت محمد عربى صلوات اللَّه و سلامه عليه بآن خبر كه گفت:«ما صبّ اللَّه تعالى شيئا فى صدرى الّا و صببته فى صدر ابى بكر».
و خلق مصطفى صلوات اللَّه عليه با خلق چنان بود كه كافران بقصد وى برخاسته بودند و دندان عزيز وى مىشكستند و نجاست بر مهر نبوت مىانداختند و آن مهتر عالم دست شفقت بر سر ايشان نهاده كه اللهم اهد قومى فانهم لا يعلمون.
قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ چون حبيب را بكشتند، رب العالمين او را زنده كرد و گفت با وى: ادْخُلِ الْجَنَّةَ حبيب چون در بهشت شد و نواخت و كرامت حق ديد آرزو كرد گفت: كاشك قوم من بدانستندى كه ما كجا رسيديم و چه ديديم! قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُكْرَمِينَ حسن بصرى گفت: رحمت خدا بر حبيب نجار باد كه بعد از مرگ نصيحت هم فرو نگذاشت گفت: يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ. آن پادشاه و آن قوم اگر اين كرامت ديدندى ايشان نيز ايمان آوردى.
قوله: بِما غَفَرَ لِي رَبِّي «ما» هاهنا للمصدر، اى بمغفرة ربّى. و قيل: «ما» بمعنى الّذى، اى بالّذى غفر لي ربّى بسببه. و قيل: لمّا اراد القوم ان يقتلوه رفعه اللَّه اليه فهو فى الجنّة و لا يموت الا بفناء السماوات. پس چون رسولان عيسى را هلاك كردند و حبيب را بران صفت بكشتند، رب العالمين اثر خشم خود بايشان نمود و عذاب و نقمت فرو گشاد، جبرئيل را فرمود تا يك صيحه بر ايشان زد همه بيكبار فرو مردند و چون خاكستر گشتند.
اينست كه رب العالمين فرمود: وَ ما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ يعنى قوم حبيب من بعد قتله مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ لنصرة الرسل، اى لم نحتج فى اهلاكهم الى ارسال جند وَ ما كُنَّا مُنْزِلِينَ كرّره تأكيدا. و قيل: «ما» بمعنى الّذى: تقديره: من جند من السماء و ممّا كنّا منزلين على من قبلهم من حجارة و ريح و امطار شديدة.
ثمّ بيّن عقوبتهم فقال: إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً اى ما كانت عقوبتهم الا صيحة واحدة: قال المفسّرون: اخذ جبرئيل بعضادتى باب المدينة ثمّ صاح بهم صيحة واحدة فَإِذا هُمْ خامِدُونَ ميّتون.
يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ معنى حسرت غايت اندوه است و كمال غم كه دل را شكسته كند و كوفته، يعنى يدع القلب حسيرا. و تأويل كلمه آنست كه: يا حسرة ان كنت آتية فهذا اوانك، و اين نداى درد زدگانست بر خويشتن همچنانك يعقوب پيغامبر عليه السلام گفت: «يا اسفى على يوسف» اى اندها كه آمد بر فراق يوسف.
و هم ازين باب است كه آنچه فردا در قيامت گناهكاران گويند از تحيّر و حيرت: يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ... عكرمه گفت: «يا حسرة» درين موضع بر دو وجه است: يكى آنكه از گفت اللَّه است يعنى يا حسرة و كآبة عليهم حين لم يؤمنوا اى حسرتا و اندوها كه بر ايشانست كه ايمان نياوردند و نه گرويدند. وجه ديگر: اين كلمه از گفتار هالكان است آن گه كه معاينه عذاب ديدند يعنى كه آرزوى ايمان كردند آن ساعت لكن سود نداشت كه در وقت معاينه ايمان سود ندارد.
ما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ خلاصه سخن آنست كه: اى دريغا بر بندگان! هيچ فرستاده نيامد بايشان مگر كه برو افسوس ميكردند تا آن افسوس كردن ايشان حسرت گشت بر ايشان. و معنى اين حسرت آنست كه مصطفى صلوات اللَّه و سلامه عليه فرمود: «ان المستهزئين بالنّاس فى الدنيا يفتح لهم يوم القيمة باب من ابواب الجنّة فيقال لهم: هلّم هلّم، فيأتيه بكربه و غمّه فاذا اتاه اغلق دونه فلا يزال يفعل به ذلك حتى يفتح له الباب فيدعى اليه فلا يجيب من الاياس».
و قال مالك بن دينار قرأت فى زبور داود: طوبى لمن لم يسلك سبيل الأئمة و لم يجالس الخطائين و لم يدخل فى هزوء المستهزئين، و فى انجيل عيسى: طوبى للرّحماء اولئك يكون عليهم الرحمة ويل للمستهزئين كيف يحرقون بالنّار!
النوبة الثالثة
قوله تعالى: إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى ارباب معرفت در احياء موتى معنى ديگر ديدهاند و فهمى ديگر كردهاند گفتند: اشارت است بزنده گردانيدن دلهاى اهل غفلت بنور قربت و زنده كردن جانهاى اهل هوا و شهوت بنسيم مشاهدت و روح مواصلت، اگر همه جانهاى عالميان ترا بود و نور قربت ترا حياة طيّبه ندهد مرده زندانى تويى، و اگر هزار سال در خاك بودهاى چون ريحان توحيد رحمن در روضه روح تو بود مايه همه زندگانى تويى، عزيز باشد كسى كه ناگاه بسر چشمه حياة رسد. و خضروار درو غسلى بيارد تا حىّ ابد گردد.
پير طريقت گفت: الهى! زندگانى همه با ياد تو و شادى همه با يافت تو، و جان آنست كه در و شناخت تو، الهى! موجود نفسهاى جوانمردانى، حاضر دلهاى ذاكرانى، از نزديكت نشان ميدهند و برتر ازانى، و از دورت مىپندارند و نزديكتر از جانى، ندانم كه در جانى يا خود جانى نه اينى نه آنى، جان را زندگى مىبايد تو آنى.
وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ يعنى خطاهم الى المسجد فى ظلم الليل و وقوفهم على بساط المناجاة معنا. و فى الخبر بشر المشائين فى الليل الى المساجد بالنور التام يوم القيمة.
در وقت سحرگاه كه بنده از حجره اندوه خود بيرون آيد بقصد مسجد و محراب، و قدم بر بساط مناجات نهد، هر چه در اطراف و اكناف سماوات مقرّب بود زبانها بحمد و ثنا بگشايند و از جناب جبروت سرا بسر كأس شراب وصل انا جليس من ذكرنى روان گردد، آن ساعت آسمان و زمين از غيرت فرو گدازند و در اين اطباق كونين زبانهاى تعطّش از عين شوق بگشايند كه و للارض من كأس الكرام نصيب، عزيز كسى كه آن ساعت بستر و بالين وداع كند و روى بمحراب عبادت نهد و درد خود را مرهم جويد، شريف وقتى كه آنست، عزيز ساعتى آن ساعت كه جلال احديّت بنعت صمديّت بساط نزول بيفكند و با تو اين خطاب كند كه هل من سائل؟ هل من تائب؟ هيچ درد زدهاى را سؤالى هست تا جام اجابت در كام او ريزيم؟ هيچ تائبى هست تا مركب قبول باستقبال او فرستيم؟ هيچ عاصيى هست تا جريده جريمه او را توقيع غفران كشيم.
وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحابَ الْقَرْيَةِ خبر ميدهد از بازداشتگان عدل ازل، وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعى نشان ميدهد از برداشتگان لطف قدم، آن بازداشتگان عدل را داغ قطيعت بر نهاد كه لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ، اين برداشتگان لطف ازل را بالزام از راه تقوى در كشيد كه وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى، آن رانده اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ و اين خوانده وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ مقبولان حضرت ديگراند و مطرودان قطيعت ديگر، مقبولان حضرت را ميگويد: أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ، مطرودان قطيعت را ميگويد: أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ كرم و رحمت او مقرعه عزت پيش مركب دولت حزب اللَّه ميزند و چون و چرا نه، جبروت و كبرياى او كوس قهر و سياست در دماغ حزب الشيطان ميكوبد و روى سؤال نه، و كس را بر اسرار جلال ذو الجلال اطّلاع نه امير المؤمنين على كرّم اللَّه وجهه گويد: يكى را در خاك مىنهادم سه بار روى او بجانب قبله كردم هر بار روى از قبله بگردانيد، پس ندايى شنيدم كه اى على دست بدار آن را كه ما ذليل كرديم تو او را عزيز نتوانى كرد. كرامت خواندگان و اهانت راندگان همه از درگاه جلال اوست و بارادت و مشيّت اوست تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ نشان كرامت بنده آنست كه مردوار در آيد و جان و دل و روزگار فداى دين اسلام كند چنانك آن جوانمرد كرد حبيب نجار مؤمن آل يس، تا از حضرت عزّت اين خلعت كرامت بدو رسيد كه: ادْخُلِ الْجَنَّةَ دوستان او چون بآن عقبه خطرناك رسند بايشان خطاب آيد كه أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا، باز ايشان را بشارت دهند كه وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ. احمد حنبل قدس اللَّه روحه در نزع بود بدست اشارت ميكرد و بزبان دندنهاى ميگفت عبد اللَّه پسرش گوش بر دهان او نهاد تا چه شنود، او در خويشتن ميگفت: لا بعد لا بعد نه هنوز نه هنوز، پسر گفت اى پدر اين چه حالت است؟ گفت اى عبد اللَّه وقتى با خطرست بدعا مددى ده اينك ابليس برابر ايستاده و خاك ادبار بر سر ميريزد و ميگويد: اى احمد جان ببردى از زخم ما، و من ميگويم: لا بعد هنوز نه، تا يك نفس مانده جاى خطر است نه جاى امن. در خبر ميآيد كه بنده مؤمن چون از اين سراى فانى روى بدان منزل بقا نهاد، غسال او را بران تخته چوبين خواباند تا بشويد، از جناب قدم بنعت كرم خطاب آيد كه اى مقرّبان درگاه در نگريد چنانك آن غسال ظاهر او بآب ميشويد ما باطن او بآب رحمت ميشوئيم، ساكنان حضرت جبروت گويند: پادشاها ما را خبر كن تا آن چه نور است كه از دهان وى شعله ميزند؟
گويد كه آن نور جلال ماست كه از باطن وى بر ظاهر تجلّى ميكند. حبيب نجار چون بآن مقام دولت رسيد او را گفتند: ادْخُلِ الْجَنَّةَ، اى حبيب در رو درين جاى ناز دوستان و ميعاد راز محبّان و منزل آسايش مشتاقان تا هم طوبى بينى هم زلفى هم حسنى، طوبى عيش بىعتاب است، زلفى ثواب بىحساب است، حسنى ديدار بىحجاب است.
حبيب چون آن نواخت و كرامت ديد گفت: يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي رَبِّي...
آرزو كرد كه كاشك قوم من دانندى كه ما كجا رسيديم و چه ديديم! نواخت حقّ ديديم و بمغفرت اللَّه رسيديم.
الحمد لوليّه.
۳ النوبة الاولى
قوله تعالى: أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ نمىبينند كه چند تباه كرديم پيش ازيشان گروه گروه، أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ (۳۱) كه كسى ازيشان باز نمىآيد؟
وَ إِنْ كُلٌّ و نيستند ايشان همه، لَمَّا جَمِيعٌ مگر همه بهم، لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (۳۳) نزديك ما حاضر كردگان.
وَ آيَةٌ لَهُمُ و يك نشان الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها زمين مرده است كه بباران زنده گردانيم، وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا و بيرون آريم ازين زمين دانه درودنى، فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ (۳۳) تا از ان ميخورند.
وَ جَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ و در ان زمين بوستانها كرديم و آفريديم، مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ ازين خرمابنان ورزان، وَ فَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ (۳۴) و برگشاديم در ان زمين چشمههاى روان.
لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ تا ميخورند از ميوههاى آن، وَ ما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ و از آنچه ايشان كشتند و نشاندند، أَ فَلا يَشْكُرُونَ (۳۵) بآزادى نباشند و كردگار را نپرستند؟
سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها پاكى و بىعيبى آن خداى را كه بيافريد همه گونها را از آفريدگان جفت جفت، مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ از آنچه زمين ميروياند، وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ و از تنهاى مردمان و ديگر همه جانوران وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ (۳۶) و از آنچه آفريدگان ندانند.
وَ آيَةٌ لَهُمُ و نشانى است ايشان را، اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ اين شب كه مىدركشيم ازو روز، فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ (۳۷) تا ايشان در تاريكى ميشوند.
وَ الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها و خورشيد ميرود آرامگاه خود را، ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (۳۸) آن راست داشته و باز انداخته خداى تواناى داناست.
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ و ماه اندازه كرديم آن را در رفتن منزلها در شبانروز، حَتَّى عادَ تا آن گه كه باز گردد، كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (۳۹) چون شاخ خرما بن يك ساله خشك.
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها نه آفتاب را سزد، أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ كه ماه را دريابد، وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ و نه شب روز را كم آرد و عاجز، وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (۴۰) و هر دو در فلك فراخ ميروند.
وَ آيَةٌ لَهُمْ و نشانى است ايشان را، أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ كه ما برداشتيم پدران ايشان را كه فرزندان را زادند، فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (۴۱) در آن كشتى گران بار پر كرده.
وَ خَلَقْنا لَهُمْ و بيافريديم ايشان را، مِنْ مِثْلِهِ از هم مانند كشتى نوح، ما يَرْكَبُونَ (۴۲) آنچه مىبرنشينند بران.
وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ و اگر خواهيم ايشان را در آب كنيم، فَلا صَرِيخَ لَهُمْ فريادرس نبود ايشان را، وَ لا هُمْ يُنْقَذُونَ (۴۳) و ايشان را نرهانند.
إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا مگر بخشايشى از ما، وَ مَتاعاً إِلى حِينٍ (۴۴) و برخوردارييى تا فراسرانجام.
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ چون ايشان را گويند: اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ بپرهيزيد از پاداش گناهان كه كرديد از پيش، وَ ما خَلْفَكُمْ و گناهان كه خواهيد كرد ازين پس لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (۴۵) مگر ببخشايند بر شما.
وَ ما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ نيايد بايشان هيچ نشانى از نشانهاى خداوند ايشان، إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (۴۶) مگر از ان روى گردانيده ميباشند.
وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا و چون ايشان را گويند نفقه كنيد بر درويشان، مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ از آنچه اللَّه شما را روزى داد، قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا ناگرويدگان ايشان گويند گرويدگان را: أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ ما طعام دهيم كسى را كه اگر اللَّه خواهد او را خود طعام دهد؟ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (۴۷) نيستيد شما مگر در گمراهيى آشكارا.
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ و ميگويند اين هنگام رستاخيز كى خواهد بود؟ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (۴۸) اگر راست مىگوييد.
ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً چشم نميدارند مگر يك بانك، تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يَخِصِّمُونَ (۴۹) كه فرا گيرد ايشان را و ايشان با هم بر آويخته.
فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً نه اندرزى توانند كه كنند، وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (۵۰) و نه توانند كه با خاندان خويش آيند.
وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ و دردمند در صور، فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (۵۱) ايشان از گورها بسوى خداوند خويش مىپويند شتابان.
قالُوا يا وَيْلَنا گويند اى ويل و نفريغ و هلاك بر ما، مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا كه بيدار كرد و بينگيخت ما را از اين خوابگاه ما؟! هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ اين آنست كه رحمن وعده داده بود ما را، وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (۵۲) و فرستادگان او راست گفتند.
إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً نبود مگر يك بانك، فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ كه ايشان را همه بهم، لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (۵۳) نزديك ما حاضر كردگان باشند.
فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً امروز بيداد نكنند بر هيچكس، وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (۵۴) و پاداش ندهند شما را مگر آنچه ميكرديد.
النوبة الثانية
قوله: أَ لَمْ يَرَوْا يعنى اهل مكه كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ الم يعتبروا بمن هلك قبلهم فيؤمنوا مخافة ان ينزل بهم مثل ما نزل بمن قبلهم. مشركان مكه را ميگويد: نه نگرند و عبرت نگيرند بآن گذشتگان و رفتگان ازين جهان و جهانيان داران و ستمكاران كه ما چون ايشان را هلاك كرديم و از خانه و وطن برانداختيم و نام و نشان ايشان از زمين برگرفتيم، نترسند اينان كه با ايشان همان كنيم كه با آنان كرديم. اهل كلّ عصر قرن سمّوا بذلك لاقترانهم فى الوجود، و «كم» موضعه نصب باهلكنا، و الجملة فى تقدير النّصب بيروا.
و أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ بدل من الجملة، و المعنى: انّهم لا يعودون الى الدنيا و لا يرجعون اليهم يوم القيمة نميدانند و نمىبينند كه ما چند هلاك كرديم پيش ازيشان از گروه گروه و آنكه از ان هلاك كردگان و گذشتگان هيچكس باز نمىآيد، همه ميروند و كس را بازگشت نه، همه ميروند و ديده عبرت نه.
وَ إِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ اى نجمعهم يوم القيمة للحساب و الجزاء على الاعمال. ابن عامر و حمزه و عاصم «لمّا» بتشديد خوانند و باين قراءت «ان» بمعنى جحد است و «لمّا» بمعنى الا، اى و ما كلّ الا جميع لدينا محضرون. باقى قرّا «لمّا» بتخفيف خوانند. و باين قراءت «ان» تحقيق سخن راست و «ما» صلت و زيادت توكيد يعنى: و ان كلّ لجميع لدينا محضرون.
«و آية» رفع بالابتداء «لهم» خبره، «الارض الميتة» اى اليابسة. «احييناها» بالمطر، وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا من الحنطة و الشعير و ما اشبههما الحبّ الذى يطحن و البذر الذى يعصر منه الدّهن و الحبّة عجم العنب، «فمنه» اى من الحبّ «يأكلون».
«وَ جَعَلْنا فِيها» اى فى الارض، «جنّات» بساتين، مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ.
«لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ» اى ثمر الماء، لانّ الماء اصل الجميع. و قيل: من ثمر ذلك.
قرأ حمزة و الكسائى: «من ثمره» بضمّتين، و الباقون «ثمره» بفتحتين. «وَ ما عَمِلَتْ» بغير الهاء قراءة اهل الكوفة، و بالهاء قراءة الباقين. «ما» درين موضع بر دو وجه است: يكى بمعنى «الّذى» يعنى: و الّذى عملت ايديهم، اى غرست و زرعت و حفرت ميگويد: بستانها كرديم از آنچه ايشان كشتند و نشاندند و چشمهها گشاديم از آنچه ايشان كندند و كاويدند. وجه دوم ماء نفى است يعنى: ليأكلوا من ثمره و لم تعمله ايديهم تا از ان ميوهها خورند كه نه از صنع ايشانست رويانيدن آن و نه كار ايشانست بيرون آوردن آن، ايشان كشتند امّا ببر نياوردند ايشان نشاندند امّا ببار نياوردند ايشان كندند امّا از سنگ آب نياوردند، همانست كه جاى ديگر فرمود ميوه را: «ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها» و آب را گفت: «وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ» جاى ديگر فرمود: «أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»، «أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ» و قيل: اراد العيون و الانهار التي لم تعملها يد خلق مثل دجلة و الفرات و النيل و نحوها. و قوله «ايديهم» هذا كناية عن القوّة لانّ اقوى جوارح الانسان فى العمل يده فصار ذكر اليد غالبا فى الكناية، و مثله قوله: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ. و فى كلام العجم: بدست خويش كردم بخويشتن: و انت لا تنوى اليد بعينها. أَ فَلا يَشْكُرُونَ استفهام بمعنى الامر، اى ليشكروا نعمى.
ثمّ نزّه نفسه عزّ و جلّ فقال: سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها اى الاجناس و الاعمال و الانواع، مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ من الحبوب و الثمار و الحشيش و الاشجار، وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ يعنى الذّكور و الاناث و ممّا خلق من الاشياء من دوابّ البرّ و البحر يقال خلق اللَّه دابة ملأت ثلثى الارض و دوابّ البرّ و البحر الف صنف لا يعلم الناس اكثرها، يقول اللَّه تعالى: وَ نُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ وَ يَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ.
وَ آيَةٌ لَهُمُ اى لاهل مكة تدلّ على قدرتنا: «اللَّيْلُ نَسْلَخُ» اى ننزع و نكشط منه النهار فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ داخلون فى الظلمة، و المعنى: نذهب بالنهار و نجىء بالليل و ذلك انّ الاصل هى الظلمة و النهار داخل عليها اذا غربت الشمس سلخ النهار من الليل فتظهر الظلمة، اى سلخنا الضّوء الذى هو شعاع الشمس من الهواء و كان كاللباس للهواء فصار ليلا كما ينزع اللباس من الشيء، و منه قولهم: سلخت المرأة جلبابها اى نزعته.
وَ الشَّمْسُ تَجْرِي يعنى: و آية لهم الشمس تجرى، «لِمُسْتَقَرٍّ لَها»، اى الى مستقر لها. معنى آنست كه: خورشيد ميرود تا آرامگاه خويش و آرامگاه وى زير عرش عظيم است. خبر درست است از مصطفى صلوات اللَّه و سلامه عليه كه فرمود فرا بو ذر غفارى: يا با ذر هيچ دانى كه اين آفتاب كه فرو ميشود كجا ميرود؟ بو ذر گفت: اللَّه و رسوله اعلم، رسول فرمود: همى رود تا بزير عرش او را قرار گاهى است، چون آنجا رسد سجود كند، پس دستورى خواهد تا از مشرق برآيد بر عادت خويش، هر روز دستورى مىيابد و از مطلع خويش بر ميآيد تا روزى كه او را دستورى ندهند، شفيع طلب كند و شفيع نيابد، دير بماند و وقت در گذرد بداند كه اگر نيز دستورى يابد بمشرق نرسد بنالد گويد: خداوندا مشرق دور است چه فرمايى؟ فرمان آيد كه از جاى خويش برآى آن گه از مغرب برآيد و آن نشان مهين است از نشانهاى قيامت، آن گه مصطفى فرمود عليه السلام: «أ تدرون متى ذاكم؟ حين لا ينفع نفسا ايمانها لم تكن آمنت من قبل».
و گفتهاند: مستقرّ وى آنست كه در غروب و طلوع هر روز او را مشرقى و مغربى است، آن روز كه باقصى المشارق و آخر المغارب رسد بمستقرّ خويش رسد، لانها لا تجاوزه. و قيل: «مستقرّها» نهاية ارتفاعها فى السماء فى الصّيف و نهاية هبوطها فى الشتاء. و در شواذّ خواندهاند: «و الشّمس تجرى لا مستقر لها» و هو قراءة ابن مسعود يعنى انها جارية ابدا لا تثبت فى مكان، همانست كه جاى ديگر فرمود: «وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دائِبَيْنِ» اين خورشيد بر دوام همى رود او را آرام نه و باز ايستاد نه تا آن گه كه دنيا بسر آيد و بنهايت روش خويش رسد.
«وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ» نافع و ابن كثير و ابو عمرو و يعقوب «و القمر» برفع خوانند بر معنى ابتدايا بر تقدير: و آية لهم القمر. باقى بنصب خوانند يعنى: و قدّرنا القمر. «قدّرناه» اختيار بو حاتم رفع است و اختيار ابو عبيد نصب، نظيره قوله تعالى: وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ ميگويد: ماه را در رفتن اندازه كرديم منزلهايى كه اول آن شرطين است و آخر آن بطن الحوت تا درين منزلها ميرود هر شب بمنزلى فروآيد بيست و هشت منزل اندر دوازده برج فلك در هر برجى دو روز و سه يكى بماند تا در يك ماه فلك بتمامى باز برد و آن روز كه بمنزل آخر رسد «عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ» آن شاخ خرما بن كه بر سر خوشه دارد چون يك سال برآيد كهن گردد و خشك شود باريك و ضعيف و زرد شود و از خشكى متقوس گردد، رب العالمين ميفرمايد: ماه نو در آخر ماه هم چنان گردد، و در آن آيت ديگر فرمود: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَ الْحِسابَ اين زيادت و نقصان ماه از آنست تا بر ديدار ماه و شمار رفتن او سال و ماه و روزگار ميدانيد.
«لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها» اى يسهل لها، بغيت الشيء فانبغى لى، اى استسهلته فتسهل لى و طلبته فتيسر لي، يقول عز و جل: لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ لاختلاف مكانيهما فانّ القمر فى السماء الدنيا و الشمس فى السماء الرابعة. «وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ » لاختلاف زمانيهما فانّ زمان النهار وقت طلوع الشمس و زمان الليل زمان غيبتها، سلطان قمر شب و سلطان آفتاب روز، ميگويد: نيست ايشان را كه امروز بر هم رسند يا بر سلطان يكديگر زور كنند و پيشى گيرند تا بروز قيامت، پس چون قيامت پديد آيد هر دو بر يكديگر رسند چنانك رب العزة فرمود: وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ اما امروز يكى در فلك خويش ميرود و بسلطان خويش مينازد. فذلك قوله: وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ السّبح الانبساط فى السير كالسّباحة فى الماء.
وَ آيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ قرأ نافع و ابن عامر و يعقوب: ذرّياتهم» على الجمع، و قرأ الآخرون: «ذريّتهم» على التوحيد، و المراد بالذّريّة ها هنا الآباء و الاجداد. و اسم الذّرّية يقع على الآباء الذين ذرى منهم الاولاد و الذّريّة فى قوله مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ هم الاولاد الذين ذرؤا من الاماء، و الذّرء الخلق، و «الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ» هو سفينة نوح عليه السلام الآباء فى سفينة و الأبناء فى اصلابهم.
وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما يَرْكَبُونَ يعى الزوارق و صغار السفن. و قال ابن عباس: هو الإبل تحمل فى البرّ كما تحمل السفن فى البحر. ميگويد: در برّ آفريديم مانند كشتى در بحر تا خلق بر ان مىنشينند و از آن منفعت همى گيرند. جاى ديگر فرمود: وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ ما فرزندان آدم را برداشتيم در دشت و در دريا، در دشت و صحرا باشتران و در دريا بكشتى. و گفتهاند: سه چيز آنست كه اللَّه راند بكمال قدرت خويش: شتران در صحرا و ميغ در هوا و كشتى در دريا.
قوله: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ نعمتهاى خويش بر شمرد و عطاها بر داد آن گه آيت قهر و هيبت بر پى آن داشت تا ايشان را تنبيه كند و خبر دهد كه نعمت بشكر مقابل كنيد و عطا بطاعت او بكار داريد، اگر نكنيد نعمت بر شما و بال كنم و آن كشتى و آن دريا سبب هلاك كنم فذلك قوله: وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ اى لا مغيث لهم، وَ لا هُمْ يُنْقَذُونَ ينجون من الغرق.
إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلى حِينٍ اى الا ان نرحمهم و نمتّعهم الى انقضاء آجالهم فهما منصوبان على المفعول له، و الرحمة هاهنا المهلة.
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَ ما خَلْفَكُمْ قال ابن عباس: «ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ» يعنى الآخرة فاعملوا لها، «وَ ما خَلْفَكُمْ» يعنى الدنيا فاحذروها و لا تغترّوا بها. و قيل: معناه اتّقوا الذى قدمتم بين ايديكم من الذنوب و الّذي خلفكم منها لم تعملوها بعد و انتم عاملوها.
قال شقيق البلخى: لانا ممّا لم اعمل من الذنوب اشدّ خوفا مما عملت. و قال قتادة: «اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ» اى اتّقوا نكالا كنكال من كان قبلكم من الامم «وَ ما خَلْفَكُمْ» اى اتّقوا قيام الساعة ميفرمايد: بپرهيزيد از چنان فضيحت و چنان عقوبت كه پيشينان را بود، آن مكنيد كه ايشان كردند كه بشما رسد آن عقوبت كه بايشان رسيد، همانست كه فرمود: «فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ». «وَ ما خَلْفَكُمْ» اى اتقوا قيام الساعة التي خلفكم بترسيد از قيامت كه ميآيد در قفاى شما، يعنى آن مكنيد كه در قيامت شما را بآن عذاب كنند و جواب اين سخن محذوف است، اى اذا قيل لهم اتّقوا لم يتّقوا و لم يرتدعوا.
وَ ما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ اى دلالة على صدق محمد (ص)، «إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ». قوله: «من آية» اين «من» تحقيق نفى است «مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ» «من» تبعيض است.
«وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ، يعنى لمشركى قريش: «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ» تصدّقوا على الفقراء و انفقوا على المساكين ممّا زعمتم من اموالكم انّه للَّه و هو ممّا جعلوه للَّه من الحرث و الانعام، قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ قالوها استهزاء، لا نطعمهم و لا نعطيهم و لم يعرفوا انّ اللَّه امرهم بذلك تعبّدا و امتحانا للعباد ليبلوا الغنيّ بالفقير فيما فرض له فى مال الغنى، إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فيه ثلاثة اقوال: احدهما انّه من تمام كلام الكفّار قالوا للمؤمنين: انتم فى ضلال مبين حيث تركتم دين آبائكم و اتّبعتم محمدا صلى اللَّه عليه و سلم. و قيل: هو جواب من اللَّه لهم. و قيل امر المؤمنين بان يقولوا لهم «إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ».
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ يعنون وعد البعث و فيه اضمار، التأويل: ارونا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ و انّما ذكر بلفظ الوعد دون الوعيد لانّهم زعموا انّ لهم الحسنى عند اللَّه ان كان الوعد حقّا.
«ما يَنْظُرُونَ» اى ما ينتظرون، «إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً» هذه الصيحة صعقة القيامة ينفخ فى الصور ثلث نفخات: الاولى نفخة الفزع و الثانية نفخة الصّعقة و الثالثة نفخة القيام لرب العالمين بين كلّ نفختين اربعون سنة، و هذه الآية فى النفخة الثانية، «تَأْخُذُهُمْ» اى تلحقهم «وَ هُمْ يَخِصِّمُونَ» قرأ حمزة «يخصمون» بسكون الخاء و تخفيف الصّاد، اى يغلب بعضهم بعضا بالخصام، و قرأ الآخرون بتشديد الصاد، اى يختصمون، فادغمت التاء فى الصّاد، ثمّ ابن كثير و يعقوب و ورش يفتحون الخاء، و ابو عمرو يختلس فتحة الخاء، و قرأ الباقون بكسر الخاء.
روى انّ النبى (ص) قال: «اتقوا من السّاعة و قد نشر الرجلان ثوبهما فلا يتبايعانه و لا يطويانه و اتقوا من الساعة و قد رفع الرجل اكلته فلا يطعمها».
«فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً» اى لا يقدرون على ان يوصى بعضهم بعضا، «وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ» يعنى انّ السّاعة لا تمهلهم لشىء بل يموتون حيث يسمعون الصّيحة. معنى آيت آنست كه: اسرافيل در صور دمد يعنى نفخه صعق و مردم غافل باشند از قيامت و با يكديگر در آويخته در معاملت و متاجرت، چنان كه جامهاى در دست دو كس باشد بايع و مشترى و مىپيمايند در ان حال آواز صور برآيد و هر دو در مقام خويش بميرند يكى ترازو در دست دارد و بار مىسنجد ناگاه مرده بيفتد و ترازو هم چنان در دست وى، يكى گاو ميدوشد يكى آب ميكشد هر كس بر سر شغل خويش و از قيامت و رستاخيز بيخبر كه ناگاه ايشان را صعقه افتد، اينست كه رب العالمين فرمود: فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ.
«وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ» اين نفخه سوم است نفخه بعث كه خلق از گورها برآيند، و ذلك قوله: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ الاجداث القبور، واحدها جدث «يَنْسِلُونَ» اى يخرجون من القبور احياء، نسل، اى خرج من مضيق، و منه قيل للولد: نسل لخروجه من بطن امّه، و الصور قرن فيه ارواح الموتى ينفخ فيه. و ذهب ابو عبيد الى انّه جمع صورة كصوفة و صوف، اى تنفخ فى الاجسام فيحيون «فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ» يسرعون.
قالُوا يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا قال ابن عباس و قتادة: انّما يقولون هذا لانّ اللَّه تعالى يرفع العذاب عنهم بين النفختين فيرقدون فاذا بعثوا بعد النفخة الآخرة و عاينوا القيمة دعوا بالويل. و قال اهل المعانى: انّ الكفّار إذا عاينوا جهنّم و انواع عذابها صار عذاب القبر فى جنبها كالنوم فقالوا: «مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا»، ثم قالوا: «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ»، اقرّوا حين لم ينفعهم الاقرار. و قيل: قالت الملائكة لهم: «هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ».
«إِنْ كانَتْ» يعنى ما كانت «إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً» يعنى النفخة الآخرة، «فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ» للحساب و الخصومات. هلاك ايشان بصيحهاى و بعث و احياء ايشان بصيحهاى، ميگويد: نباشد مگر يك بانگ چون بنگرى همه بهم نزديك ما حاضر كردگان باشند، همانست كه گفت: «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً». و گفتهاند: صيحه بعث آنست كه اسرافيل گويد بر صخره بيت المقدس: ايّتها العظام البالية هلمّوا الى العرض على جبّار الجبابرة.
فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يجوز ان يكون «ما» مفعولا، و يجوز ان يكون تقديره: بما كنتم تعملون، فحذف الجار، و نظير هذه الآية قوله: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ، لا ظُلْمَ الْيَوْمَ و قوله: وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ و قوله: وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ و قوله: وَ يَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا.
النوبة الثالثة
قوله تعالى: أَ لَمْ يَرَوْا... نه نگرند بديده سر تا بدايع صنايع بينند؟ نه نگرند بديده سرّ تا لطايف وظايف بينند؟ ننگرند بديده سر تا آيات آفاق بينند؟
ننگرند بديده سرّ تا آيات انفس بينند؟ ننگرند بديده دل تا انوار هدايت بينند؟ ننگرند بديده جان تا اسرار عنايت بينند؟ ننگرند بديده شهود تا حضرت مشهود بينند؟ ننگرند بديده وجد تا رايت وجود بينند؟ ننگرند بديده بيخودى تا دوست عيان بينند؟ ننگرند بديده فنا تا جهانى بيكران بينند؟!
اى مسكين تا كى در صنايع نگرى؟ يك بار در صانع نگر! تا كى ببدايع مشغول باشى؟ يك بار بمبدع مشغول شو! تا كى مرد هر درى باشى؟ مرد هر درى را هرگز صلاح و فلاح نبود، لا تكن امعة فتهلك. هزار حصن روئين از جاى بركندن آسانتر ازان بود كه مرد هر درى را بيك در باز آوردن. بو يزيد بسطامى را حديث دل پرسيدند، گفتا: دل آن بود كه بمقدار يك ذره آرزوى خلق درو نباشد.
أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ سلمان فارسى رضى اللَّه عنه هر گه كه بخرابهاى بر گذشتى توقّف كردى بزارى بناليدى و رفتگان آن منزل ياد كردى گفتى: كجا اندايشان كه اين بنا نهادند و ازان مسكن ساختند دل بدادند و مال و جان درباختند تا آن غرفهها بياراستند، چون دل بران نهادند و چون گل بر بار بشكفتند از بار بريختند و در گل خفتند.
وَ إِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ صفت روز رستاخيز است كه در ان روز رزمههاى نفاق برگشايند و سرپوشهاى زرّاقى از سر آن بر گيرند و گويند: «فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ». مدّعيان بىمعنى را بينى كه زبانهاشان از راه قفا بدر ميكشند و لوح معاملات هر كس در رويهاشان ميدارند كه «اقْرَأْ كِتابَكَ»، و هر ذرّهاى كه بظلم ستده باشند يا از زكاة باز گرفته داغ قهر ميگردانند و بر پيشانيهاى عوانان خويشتنپرست مىنهند. اى مسكين! آخر نگويى كه تا چند از اين مكابره بر دوام و تا كى ازين شوخى و دليرى فراوان، از حال طفوليّت تا جوانى و برنايى و از جوانى و برنايى تا بكهلى و از كهلى تا بپيرى و از پيرى تا بكى؟! سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها... الآية پاكى و بىعيبى آن خداى را كه در زمين از يك آب و يك خاك و يك هوا اين همه عجائب صنع نمايد و آيات و رايات قدرت پديد كند، بينا كردن بندگان را و باز نمودننشان را كه آن كس كه نديده بود ببيند و آن كس كه در نيافته بود دريابد كه اين كرده را كردگارى است و اين ساخته را سازنده ايست و اين آراسته را آرايندهايست و رسته را رويانندهاى، هر يكى بر هستى اللَّه گواه و بر يگانگى وى نشان، نه گواهى دهنده را خرد نه نشان دهنده را زبان،
وَ آيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ بزرگى را پرسيدند كه شب فاضلتر يا روز؟
جواب داد كه شب فاضلتر كه در شب همه آسايش و راحت بود و راحت از بهشت است و در روز همه رنج و دشوارى بود اندر طلب معاش و رنج و دشوارى از دوزخ است. و نيز گفت: شب حظّ مخلصان است كه عبادت باخلاص كنند ريادران نه، روز حظّ مرائيان است.
كه عبادت بريا كنند اخلاص در ان نه، شب وقت خلوت دوستانست و ميعاد آشتى جويان و سلوت مشتاقان و هنگام راز محبّان. وحى آمد ببعضى انبيا: كذب من ادّعى محبتى اذا جنّه اللّيل نام عنى ا ليس كلّ محبّ يحبّ خلوة حبيبها انا مطّلع عليكم اسمع و ارى».
و گفتهاند: شب و روز نشان قبض و بسط عارفان است، گهى شب قبض بود ايشان را و گهى روز بسط، در شب قبض همه فترت و هيبت بينند، در روز بسط همه لطف و رحمت يابند، در شب قبض صرصر قهر آيد شواهد جلال نمايد بنده بزارد در خواهش آيد، در روز بسط همه نسيم لطف دمد بوى وصال آرد شواهد جمال نمايد بنده بنازد در رامش آيد.
پير طريقت گفت: گاه گويم كه در قبضه ديوم از بس پوشش كه مىبود، گاه نورى تابد كه بشريّت در جنب آن ناپديد شود، نورى و چه نورى كه از مهر ازل نشانست و بر سجل زندگانى عنوانست، هم راحت جان و هم عيش جان و هم درد جانست.
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ... از روى حكمت گفتهاند كه زيادت و نقصان ماه از آنست كه ماه در ابتداى آفرينش نور او بر كمال بود بخود نظرى كرد، عجبى در وى پيدا شد، رب العزة جبرئيل را فرمود تا پر خويش بر روى ماه زد و آن نور از وى بستد ابن عباس گفت: آن خطّها كه بر روى ماه مىبينيد، نشان پرّ جبرئيل است نور از وى بستد امّا نقش بر جاى بماند و نقش كلمه توحيد است بر پيشانى ماه نبشته «لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه»، چون نور از ماه بستدند او را خدمت درگاه منع كردند، ماه از فرشتگان مدد خواست تا از بهر وى شفاعت كردند گفتند: بار خدايا ماه در خدمت درگاه عزّت خوى كرده هيچ روى آن دارد كه يكبارگى او را مهجور نكنى؟ رب العزة شفاعت ايشان قبول كرد و او را دستورى داد تا هر ماهى يك بار سجود كند در شب چهارده، اكنون هر شب كه بر آيد و بوقت خدمت نزديكتر ميگردد نور وى مىافزايد تا شب چهارده كه وقت سجود بود نورش بكمال رسد، باز از چهارده چون در گذرد هر شب در نور وى نقصان ميآيد كه از بساط خدمت دورتر ميگردد. و قيل: شبيه الشمس عبد يكون ابدا فى ضياء معرفته و هو صاحب تمكين غير متلون اشرقت شمس معرفته من بروج سعادته دائما لا يأخذه كسوف و لا يستره سحاب و شبيه القمر عبد يكون احواله فى التنقل و هو صاحب تلوين له من البسط ما يرقّيه الى حد الوصال ثمّ يردّ الى الفترة و يقع فى القبض ممّا كان به من صفاء الحال فيتناقص و يرجع الى نقصان امره الى ان يرفع قلبه عن وقته ثمّ يجود عليه الحقّ سبحانه فيوفّقه لرجوعه عن فطرته و افاقته عن سكرته فلا يزال تصفو حاله الى ان يقرب من الوصال و يرتقى الى ذروة الكمال فعند ذلك يقول بلسان الحال:
۴ النوبة الاولى
قوله تعالى: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ بهشتيان آن روز در ناپرداختند، فاكِهُونَ (۵۵) شادان و نازان ميوه خواران.
هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ ايشان و جفتان ايشان در زير سايههااند، عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ (۵۶) بر تختهاى آراسته و بر حجلههاى تكيه زده.
لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ ايشانراست در ان هر ميوه، وَ لَهُمْ ما يَدَّعُونَ (۵۷) و ايشانراست هر چه آرزو كنند و خواهند.
سَلامٌ قَوْلًا سلامى بگفتار، مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (۵۸) از خداوند مهربان كه خود گويد.
وَ امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (۵۹) و گويند فرا كافران كه از هم جدا شويد امروز اى ناگرويدگان.
أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ نه پيمان بستم با شما اى فرزندان آدم، أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ كه ديو مپرستيد، إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (۶۰) كه او شما را دشمنى آشكار است؟
وَ أَنِ اعْبُدُونِي و مرا پرستيد، هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (۶۱) كه راه راست اينست؟
وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ بدرستى كه بيراه كرد از شما، جِبِلًّا كَثِيراً گروهانى انبوه، أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (۶۲) خرد نداشتيد ؟
هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (۶۳) اين آن دوزخ است كه شما را ميگفتند و وعده ميدادند.
اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بآتش آن در شويد امروز، بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (۶۴) بآن كه كافر شديد و ناسپاس.
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ آن روز مهر نهيم بر دهانهاى ايشان، وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ و دستهاى ايشان با ما بسخن آيد، وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ و پايهاى ايشان بر ايشان گواهى دهد، بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (۶۵) بآنچه ميكردند
وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ ما اگر خواهيم چشمهاى ايشان ناپيدا كنيم فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ تا آهنگ راه كنند، فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (۶۶) هرگز چون فرا راه ببينند؟
وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ و اگر ما خواهيم ايشان را صورت بگردانيم بر جاى خويش، فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَ لا يَرْجِعُونَ (۶۷) تا نه از پيش توانند كه روند و نه از بس.
وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ و هر كرا عمر دراز دهيم، نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ خلق وى برگردانيم بپس، أَ فَلا يَعْقِلُونَ (۶۸) در نمىيابند؟
وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ ما وى را شعر نياموختيم، وَ ما يَنْبَغِي لَهُ و او را خود نسزد شعر گفتن، إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ نيست آن مگر يادى، وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ (۶۹) و قرآنى آشكارا پيدا كننده.
لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا تا بيم نمايد و آگاه كند هر كه زنده دل بود، وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (۷۰) و عذاب واجب شود بر ناگرويدگان.
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ نمىبينند كه بيافريديم ما ايشان را، مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا از آنچه ما كرديم و آفريديم، أَنْعاماً چهار پايان شتران و گاوان و گوسپندان فَهُمْ لَها مالِكُونَ (۷۱) تا ايشان را زير دست ميدارند و با ايشان مىتاوند.
وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ و آن چهارپايان نرم كرديم ايشان را، فَمِنْها رَكُوبُهُمْ از ان لغتى بر نشستنىاند بر ان مىنشينند، وَ مِنْها يَأْكُلُونَ (۷۲) و از ان لختى خوردنىاند از ان ميخورند.
وَ لَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ و ايشان را در ان سودهاست و بكار آمدها، أَ فَلا يَشْكُرُونَ (۷۳) بآزادى نيند و سپاس دارى نكنند ؟
وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً كافران فرود از اللَّه خدايان گرفتند، لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (۷۴) تا ايشان را بكار آيند و يارى دهند.
لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ يارى دادن ايشان نتوانند، وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (۷۵) اين كافران فردا بتان را سياهىاند حاضر كرده
فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ سخن ايشان اندهگن مدارد ترا، إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ (۷۶) كه آنچه ميگويند بر ما پوشيده نيست، ميدانيم آنچه نهان ميدارند و آنچه آشكارا ميدارند.
أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ نمىبيند اين مردم، أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ كه ما بيافريديم او را از نطفهاى، فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (۷۷) آن گه با ما خصمى كند خصميى آشكارا.
وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا ما را مثل زد، وَ نَسِيَ خَلْقَهُ و آفرينش او فراموش كرد، قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ گفت آن كيست كه استخوان را زنده خواهد كرد؟ وَ هِيَ رَمِيمٌ (۷۸) و آن ريزيده و تباه گشته.
قُلْ يُحْيِيهَا گوى زنده كند آن استخوانهاى پوسيده تباه گشته، الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ او كه بيافريد نخست بار آن را، وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (۷۹) و او بهمه آفريدهاى و همه آفرينش داناست
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ آن خدايى كه شما را كرد و آفريد، مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً از درخت سبز آتشى، فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (۸۰) كه تا شما از ان آتش مىفروزيد.
أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ نيست آن كس كه آسمان.
و زمين آفريد توانا، عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بران كه چون ايشان را آفريند؟ بَلى وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (۸۱) آرى اوست آن آفريدگار آسان آفرين دانا، إِنَّما أَمْرُهُ فرمان او آنست، إِذا أَرادَ شَيْئاً كه چيزى خواهد كه بود، أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (۸۲) آن را گويد كه باش و مىبود
فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ پاكى و بىعيبى او را كه بدست اوست پادشاهى همه چيز، وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (۸۳) و بازگشت همگان با اوست.
النوبة الثانية
قوله تعالى: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ ابن كثير و نافع و ابو عمرو «فى شغل» مخفّف خوانند و باقى قرّاء مثقّل خوانند، و هما لغتان مثل السّحت و السّحت، و تفسير «شغل» بقول ابن عباس افتضاض ابكار است. مصطفى عليه الصلاة و السلام در تفسير اين آيه گفته: «انّ احدهم ليفتضّ فى الغداة الواحدة مائة عذراء» قال: «ففى هذا شغلهم».
و قال عكرمة: فتكون الشهوة فى اخريهنّ كالشهوة فى اوليهنّ و كلّما افتضّها رجعت على حالها عذراء. و قال: جاء رجل الى النبى (ص) فقال: يا رسول اللَّه انفضى الى نسائنا فى الجنّة كما نفضى اليهنّ فى الدنيا؟ قال: «و الذى نفسى بيده انّ المؤمن ليفضى فى اليوم الواحد الى الف عذراء».
گفتهاند كه در صحبت بهشتيان منى و مذى و فضولات نباشد چنانك در دنيا، بلى لذّت صحبت آن باشد كه زير هر تار مويى يك قطره عرق بيايد كه رنگ رنگ عرق بود و بوى بوى مشك. و عن عبد اللَّه وهب قال: انّ فى الجنّة غرفة يقال لها العالية فيها حوراء يقال لها الغنجة اذا اراد ولىّ اللَّه ان يأتيها اتيها جبرئيل فآذنها فقامت على اطرافها معها اربعة آلاف وصيفة يجمعن اذيالها و ذوائبها يبخرنها بمجامر بلانار.
كلبى گفت: «فى شغل» يعنى عمّا فيه اهل النار، اى لا يهمّهم امرهم فلا يذكرونهم، معنى آنست كه: بهشتيان را چندان ناز و نعيم بود كه ايشان را پرواى اهل دوزخ نبود نه خبر ايشان پرسند نه پرداخت آن دارند كه نام ايشان برند. و گفتهاند: قومى عاصيان امّت احمد در عرصات قيامت بمانند از دوزخ رسته و ببهشت نارسيده، ربّ العزة با ايشان خطاب كند كه اهل دوزخ در عذاب و سخط ما گرفتاراند و از محنت خويش با كس نپردازند و اهل بهشت در ناز و نعيم غرقاند و بانعام و افضال ما مشغول، ايشان را چندان شغل است در ان ناز و نعيم خويش كه با ديگرى نمىپردازند، فذلك قوله: «فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ»، آن گه گويد: عبادى چون از هر دو فريق باز مانديد، اينك من با شما رحمت كردم و شما را آمرزيدم. ابن كيسان گفت: شغل ايشان در بهشت زيارت يكديگر است اين بزيارت آن ميرود و آن بزيارت اين ميآيد، وقتى پيغامبران بزيارت صدّيقان و اوليا و علما روند، وقتى صدّيقان و اوليا و علما بزيارت پيغامبران روند، وقتى همه بهم جمع شوند بزيارت درگاه عزت و حضرت الهيّت روند. و فى الخبر عن ابن عباس رضى اللَّه عنه عن النبى (ص) قال: «انّ اهل الجنّة يزورون ربّهم عز و جل فى كلّ يوم جمعة فى رمال الكافور و اقربهم منه مجلسا اسرعهم اليه يوم الجمعة و ابكرهم غدوّا».
و عن انس بن مالك رضى اللَّه عنه قال قال رسول اللَّه (ص): «بينما اهل الجنّة على خيول من ياقوت سروجها من ذهب و لجامها من ذهب يتحدّثون تحت ظلّ الشجرة عن الدنيا اذ اتاهم آت عن ربّهم عز و جل ان اجيبوا ربّكم فينزلون عن خيولهم الى كثب من مسك ابيض اتيح منابر من ذهب و منار من نور و منابر من لؤلؤ و منابر من ياقوت و منابر من فضّة فيجلسون عليها فيقول الجبّار جلّ جلاله: مرحبا بخلقى و زوّارى و اهل طاعتى اطعموهم فيطعمونهم طعاما ما طعموا قبله مثله فى الجنّة ثمّ يقول جل جلاله: مرحبا بخلقى و زوّارى و اهل طاعتى اسقوهم فيسقونهم شرابا ما شربوا مثله فى الجنّة قطّ، ثمّ يقول جل جلاله: مرحبا بخلقى و زوّارى و اهل طاعتى البسوهم فيلبسونهم ثيابا ما لبسوا مثلها قطّ فى الجنّة ثمّ يقول تبارك و تعالى: مرحبا بخلقى و زوّارى و اهل طاعتى عطّروهم فيعطّرونهم بعطر ما عطروا بمثله فى الجنّة قطّ، ثم يقول: مرحبا بخلقى و زوّارى و اهل طاعتى اكلوا و شربوا و كسوا و عطّروا و احق لى ان اتجلّى لهم فيتجلّى لهم تبارك و تعالى فينظرون الى وجهه عز و جل فيغشاهم من نوره ما لولا انّ اللَّه عز و جل قضى ان لا يموتوا لاحترقوا ثم يقال لهم ارجعوا الى منازلكم فيرجعون الى منازلهم و قد خفوا على ازواجهم بما غشيهم من نوره تبارك و تعالى فيقول لهم ازواجهم لقد خرجتم من عندنا بصورة و رجعتم الينا بغيرها فيقولون تجلّى لنا ربّنا عز و جل فنظرنا اليه».
و قال بعض المفسرين: قوله «فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ» يعنى فى ضيافة اللَّه عز و جل و سياق الحديث الذى اوردناه يدل عليه. خداى را عز و جل دو ضيافت است مر بندگان را يكى اندر ربض بهشت بيرون بهشت و يكى اندر بهشت و شرح اين دو ضيافت از پيش رفت.
قوله: «فاكهون» و «فكهون» لغتان مثل الحاذر و الحذر و المعنى ناعمون فرحون. و قيل: الفاكه كثير الفاكهة كاللّابن و التامر، قال الشاعر: و دعوتنى و زعمت انّك لابن فى الضيف تامر و الفكه الّذى يتناول الفاكهة او الطّعام، قوله: «هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ» قرأ حمزة و الكسائى: «فى ظلل» بضمّ الظّاء من غير الف جمع ظلّة. و قراءة العامّة «فى ظلال» بالالف و كسر الظّاء على جمع ظل نظيره قوله: «وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا» «وَ دانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها». معنى آنست كه: ايشان و جفتان ايشان در زير سايههااند، همانست كه فرمود: «وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ». و اگر «ظلل» خوانى معنى آنست كه: ايشان و جفتان ايشان در سايهوانهااند بناها و خيمهها كه از بهر ايشان ساختهاند، در بهشت خيمه هاست از مرواريد سپيد چهار فرسنگ در چهار فرسنگ آن خيمه زده شصت ميل ارتفاع آن و در ان خيمه سريرها و تختها نهاده هر تختى سيصد گز ارتفاع آن، بهشتى چون خواهد كه بر ان تخت شود تخت بزمين پهن باز شود تا بهشتى آسان بيرنج بر ان تخت شود، اينست كه رب العالمين فرمود: عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ يعنى على السرر فى الحجال.
واحدتها اريكه، قال ثعلب: لا تكون اريكة حتّى تكون عليها حجال. و قيل: هى الوسائد و الفرش، «متّكئون» اى جالسون. و قيل: «متّكئون» ذووا تكأة.
«لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَ لَهُمْ ما يَدَّعُونَ» يعنى ما يتمنون، تقول: ادّع علىّ، اى تمنّ و قيل: «يدّعون» يفتعلون من الدّعاء، اى لهم فيها ما يدّعون اللَّه به. و قيل: للمؤمنين فى الجنّة ما يدّعون فى الدّنيا من الثّواب و الدرجات فيها و ينكره الكافرون.
«سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ» گفتهاند: آرزوى بهشتيان سلام خداوند رحيم است، معنى هر دو آيت درهم بسته و «سلام» بدل «ما يدّعون» است، ميگويد: ايشانراست هر چه آرزو كنند و آرزوى ايشان سلام است، يعنى لهم سلام يقول اللَّه قولا ايشان را آرزوى سلام است و ايشانراست آن سلام كه آرزوى ايشانست، سلامى كه از گفتار خداوند مهربان است نه واسطه در ميان و نه آنجا سفير و ترجمانست، گفتهاند: معنى سلام آنست كه سلمتم عبادى من الحرقة و الفرقة، و آنچه گفت: «مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ» اشارت رحمت درين موضع آنست كه ايشان را برحمت خويش قوّت و طاقت دهد تا بيواسطه كلام حق بشنوند و ديدار وى به بينند و ايشان را دهشت و حيرت نبود.
روى جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «بينا اهل الجنّة فى نعيمهم اذ سطع لهم نور فرفعوا رؤسهم فاذا الرّب عزّ و جلّ قد اشرف عليهم من فوقهم فقال: السّلام عليكم يا اهل الجنّة فذلك قوله: «سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ» فينظر اليهم و ينظرون اليه فلا يلتفتون الى شىء من النعيم ما داموا ينظرون اليه حتّى يحتجب فيبقى نوره و بركته عليهم فى ديارهم.
«وَ امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ» القول ها هنا مضمر، التأويل: و يقال للكفّار: «امْتازُوا الْيَوْمَ» يعنى تميّزوا من المؤمنين. و فى معناه قوله تعالى: يَصَّدَّعُونَ يَتَفَرَّقُونَ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً قال قتادة: معناه اعتزلوا عن كلّ خير. و قال السدىّ: اى كونوا على حدة. و قال الضحاك: انّ لكل كافر فى النار بيتا يدخل فيه و يردم بابه بالنار فيكون فيه ابد الآبدين لا يرى و لا يرى، و كان النبى (ص) كثيرا يقول: «اللّهم انّى اعوذ بك من النّار ويل لاهل النّار».
قوله: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ» اى الم آمركم، الم اوصيكم يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ عبادة الشيطان طاعته، و كذلك تأويل قوله تعالى: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً يعنى اطاعوهم فى الباطل. و قيل: معناه ان لا تعبدوا الاصنام، فاضاف الى الشيطان لانّهم عبدوها بامره فكانّهم عبدوه، و المراد بالعهد ما عهد اليهم فى قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ.. الآية. و قيل: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ بارسال الرسل و انزال الكتب؟ يقول اللَّه لهم هذا يوم القيمة، و يحتمل ان يكون هذا من خطاب اللَّه تعالى عباده فى الدّنيا، إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ظاهر العداوة.
وَ أَنِ اعْبُدُونِي اطيعونى و وحّدونى، هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ دين قيّم.
وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً نافع و عاصم جِبِلًّا بكسر جيم و باو تشديد لام خوانند، يعقوب بضمّ جيم و با و تشديد لام. ابن عامر و ابو عمرو بضمّ جيم و سكون با. باقى قرّا بضمّ جيم و با و تخفيف لام. و الجبل جمع الجبلّة، و الجبل جمع الجمع و الجبل بالتخفيف جمع جبيل، و كلها لغات معناها الخلق و الجماعة، اى خلقا كثيرا جبلهاى خلقه. معنى آنست كه شيطان از شما گروهانى انبوه بيراه كرد، و اين بر طريق تسبّب است، يعنى سار الشيطان سببا لضلالتهم، كقوله تعالى للاصنام رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ، و بحقيقت هدايت و ضلالت و رشد و غوايت از خداست تعالى و تقدّس.
أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ استفهام تقريع على تركهم الانتفاع بالعقل. و قيل: أَ فَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ ما اتاكم من هلاك الامم الخالية بطاعة ابليس.
و يقال لهم لمّا دنوا من النّار: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ بها فى الدنيا.
اصْلَوْهَا الْيَوْمَ ادخلوها و الزموها و ذوقوا حرّها بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ قال ابو هريرة: اوقدت النّار الف عام فابيضّت ثمّ اوقدت الف عام فاحمرّت ثمّ اوقدت الف عام فاسودّت فهى سوداء كالليل المظلم.
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ روز قيامت عمل كافران بر كافران عرضه كنند و صحيفه هاى كردگار ايشان بايشان نمايند آن رسواييها بينند و كردهها بر مثال كوههاى عظيم، انكار كنند و خصومت در گيرند و بر فريشتگان دعوى دروغ كنند گويند: ما اين كه در صحيفههاست نه كردهايم و عمل ما نيست و اللَّه ربّنا ما كنّا مشركين، همسايگان بر ايشان گواهى دهند، همسايگانرا دروغ زن گيرند، اهل و عشيرت گواهى دهند و ايشان را نيز دروغ زن گيرند، پس رب العالمين مهر بر دهنهاى ايشان نهد و جوارح ايشان بسخن آرد تا بر كردههاى ايشان گواهى دهند، اينست كه ربّ العزة فرمود: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ. و اول چيزى از اعضاى ايشان كه گواهى دهد استخوان ران چپ بود
لقول النبى (ص): ان اول عظم من الانسان ينطق يوم يختم على الافواه فخذه من رجله الشمال.
و قال (ص): انكم تدعون يوم القيمة مقدمة افواهكم بالقدام اى مشددة فاول ما يسئل عن احدكم فخذه و كفه.
و روى انّهم يقولون لجوارحهم: ما شهادتكنّ هذه و عنكنّ كنّا نناضل، اى نجادل.
و فى كيفيّة هذا الكلام قولان: احدهما انّ اللَّه يمكنها من الكلام و يجعل لها خلقة تصلح للنطق، و الثّاني انّ المتكلّم هو اللَّه سبحانه الا انّه يسمع من جهتها فنسب اليها.
و فى الخبر عن جابر بن عبد اللَّه قال: لمّا رجعت مهاجرة البحر قال رسول اللَّه (ص): الا تحدّثونى باعجب ما رأيتم بارض الحبشة قالوا بينما نحن جلوس اذ مرّت علينا عجوز من رها بنتهم تحمل على رأسها قلّة من ماء فمرّت بفتى منهم فجعل احدى يديه بين كتفيها ثمّ دفعها فخرّت على ركبتيها فانكسرت قلتها فلمّا ارتفعت التفتت اليه فقالت سوف تعلم يا غدر اذا وضع اللَّه الكرسى و جمع الاوّلين و الآخرين و تكلّمت الايدى و الارجل بما كانوا يكسبون سوف تعلم كيف امرى و امرك فقال رسول اللَّه (ص): صدقت ثمّ صدقت كيف يقدّس اللَّه قوما لا يؤخذ من شديدهم لضعيفهم.
وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ قال ابن عباس معناه: لو نشاء لفقأنا اعين ضلالتهم فاعمينا هم عن غيّهم و حولنا ابصارهم من الضلالة الى الهدى فابصروا رشدهم فَأَنَّى يُبْصِرُونَ؟ و لم نفعل ذلك بهم. معنى آنست كه: اگر ما خواهيم ديده ضلالت ايشان بر كنيم و هدايت دهيم تا راه بينند و براه راست روند، آن گه فرمود: فَأَنَّى يُبْصِرُونَ و لم افعل ذلك بهم. چون فرا راه بينند و اين نكردم با ايشان. زجاج گفت: معنى آنست كه: ما اگر خواهيم ايشان را نابينا كنيم تا از راه برگردند، و اگر اين كنيم از كجا بينايى يابند و چون فرا راه بينند؟
وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ قرأ ابو بكر: على مكاناتهم يعنى: لو نشاء جعلناهم قردة و خنازير فى منازلهم اگر خواهيم ايشان را صورت گردانيم با كپيان و خوكان تا بر جاى خويش بر منزل خويش مىباشند. و قيل لو نشاء لجعلناهم حجارة على المكان، اى ساعتئذ لا يستطيعون الذهاب و لا الرجوع، و المكان و المكانة واحد.
و قيل: لو نشاء لاقعدناهم عن ارجلهم فلا يقدرون على ذهاب و لا رجوع. و قيل: فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا اى ما قدروا ان يجاوزوا تكذيبهم، وَ لا يَرْجِعُونَ اى لا يتوبون.
وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ اى من اطلنا عمره رددناه الى ارذل العمر شبّه الصّبي فى اول الخلق و قيل: نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ اى نصيّره الى الضّعف بعد القوّة و الى النقصان بعد الزّيادة. نُنَكِّسْهُ بضمّ نون اول و فتح دوم و تشديد كاف قراءت عاصم و حمزه است، باقى بفتح نون اول و اسكان نون دوم و ضمّ كاف و تخفيف خوانند.
أَ فَلا يَعْقِلُونَ بتاء مخاطبه قراءت نافع و ابن عامر و يعقوب است، باقى بيا خوانند. ميگويد: هر كرا عمر دراز دهيم خلق وى برگردانيم به پس و او را بشبه كودكان باز داريم، يعنى كه پس از زيادت او را نقصان دهيم و پس از قوت او را ضعف دهيم، همانست كه در ان آيت فرمود: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَيْبَةً... و قال سفيان: اذا بلغ الرّجل ثمانين سنة تغيّر جسمه. أَ فَلا يَعْقِلُونَ فيعتبروا و يعلموا انّ الذى قدر على تصريف احوال الانسان يقدر على البعث بعد الموت.
وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ اين جواب مشركان قريش است كه ميگفتند: رسول خدا شاعر است و آنچه ميگويد و ميخواند شعر است، و ذلك فى قوله تعالى: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ أَ إِنَّا لَتارِكُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ.
رب العالمين فرمود: ما او را شعر نياموختيم و او شاعر نيست، شعر گفتن شبهت آر و در وى شبهت نيست و در گفتار وى تهمت نيست وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ اى بمتّهم.
او در هر چه خبر داد از غيب متّهم نيست و پيغام كه آورده جز وحى پاك نيست إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى. وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ.
روى عن الحسن انّ النبى (ص) كان يتمثّل بهذا البيت: كفى الشيب و الاسلام للمرء ناهيا. فقال: كفى بالاسلام و الشيب للمرء ناهيا.
فقال ابو بكر: يا نبى اللَّه انّما قال الشاعر: كفى الشيب و الاسلام للمرء ناهيا. ثمّ قال ابو بكر او عمر اشهد انّك رسول اللَّه يقول اللَّه عزّ و جلّ: وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ. و عن قتادة قال: بلغنى انّ عائشة سئلت: هل كان النبى (ص) يتمثّل بشىء من الشعر؟ قالت: كان الشعر ابغض الحديث اليه، قالت: و لم يتمثّل بشىء من الشعر الّا ببيت اخى بنى قيس طرفة:
فجعل يقول (ص): و يأتيك من لم تزوّد بالاخبار. فقال ابو بكر: ليس هكذا الشعر انّما هو: و يأتيك بالاخبار من لم تزوّد، فقال (ص): ما علمت الشعر و ما ينبغى لى.
إِنْ هُوَ يعنى القرآن إِلَّا ذِكْرٌ اى موعظة وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ فيه الفرائض و الحدود و الاحكام.
لِيُنْذِرَ قرأ اهل المدينة و الشام و يعقوب: لتنذر بتاء المخاطبة و كذلك فى الاحقاف وافقهم ابن كثير فى الاحقاف، اى لتنذر يا محمد. و قرأ الآخرون بالياء، اى لينذر القرآن مَنْ كانَ حَيًّا يعنى مؤمنا حىّ القلب لانّ الكافر كالميّت فى انّه لا يتدبّر و لا يتفكر. وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ اى تجب حجّة العذاب على الكافرين. حى اينجا بمعنى عاقل و مؤمن است و خصّه بالذكر لانتفاعه به كقوله: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ. و معنى آنست كه: تو كسى را توانى كه آگاه كنى كه عاقل بود و مؤمن تا سخن دريابد و انذار تو در دل وى اثر كند و پند تو وى را سود دهد، امّا كافر و جاهل دلهاى مرده دارند و در شمار مردگاناند نه پند تو ايشان را سود دارد نه انذار تو در دل ايشان اثر كند، اين حكم ما در ازل كرديم و در لوح چنان نبشتيم كه زنده دلان را پند تو سود دارد و بر مرده دلان عذاب ما واجب آيد، اينست كه ربّ العزة فرمود: وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ اى و يجب العذاب على الكافرين واجب شد و درست گشت بر كافران سخن اللَّه در ازل كه اهل عذاباند.
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا اى تولينا خلقها بابداعنا من غير اعانة احد، و ذكر الايدى ها هنا يفيد ان اللَّه تعالى خلقها بذاته سبحانه من غير واسطة.
معنى خلق بحقيقت آفريدن است از نيست هست كردن و از نبود بود آوردن و از آغاز نو ساختن، و حقيقت اين فعل جز كردگار قديم و خداوند حكيم را نيست كه كمال قدرت و حكمت و جلال عزّت جز وى را نيست. و در قرآن خلق بچند معنى بيايد: خلق است بمعنى تصوير كقوله: وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ اى تصوير، و خلق است بمعنى دروغ كقوله: وَ تَخْلُقُونَ إِفْكاً و خلق است بمعنى دين كقوله: لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ اى لدينه، و خلق است بمعنى ابداع و اختراع كقوله: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ و كقوله: أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا قال القتيبىّ: الْأَيْدِي هاهنا القدرة و القوّة و قوله: عَمِلَتْ أَيْدِينا حكايت عن الفعل و ان لم يباشر الفعل باليد، هذا كقوله: جرى بناء هذه القنطرة و هذا القصر على يدى فلان.
و فى الخبر: على اليد ما اخذت حتى تؤديه فالأمانة مؤداة و ان لم تباشر باليد.
و تقول: ما لى فى يد فلان، و اليتيم تحت يد القيّم فاليد يكنى بها عن الملكة و الضبط.
أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ ضابطون قاهرون، اى لم نخلق الانعام وحشيّة نافرة من بنى آدم لا يقدرون على ضبطها بل هى مسخّرة لهم، و هى قوله: وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ سخّرناها لهم، فَمِنْها رَكُوبُهُمْ الركوب و الركوبة ما يركب من الإبل، و كذلك الحلوب و الحلوبة ما يحلب منها بالهاء و بحذف الهاء قيل: الركوب جمع و الركوبة واحد. وَ مِنْها يَأْكُلُونَ اى سخّرناها لهم ليركبوا ظهرها و يأكلوا لحمها.
وَ لَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ المنافع الاصواف و الاوبار و الاشعار و الاولاد، و المشارب اللبن، أَ فَلا يَشْكُرُونَ استفهام بمعنى الامر.
وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ يعنى لعلّ اصنامهم تنصرهم اذا حزنهم امر و تمنعهم من ذلك و لا يكون ذلك قط.
لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ و منعهم من العذب، وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ اى الكفّار جند للاصنام يغضبون لها و يحضرونها فى الدنيا هى لا تسوق اليهم خيرا و لا تستطيع لهم نصرا. و قيل: هذا فى الآخرة يؤتى بكلّ معبود من دون اللَّه و معه اتباعه الّذين عبدوه كأنّهم جند محضرون فى النّار.
فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ فيه قولان: احدهما قولهم فى اللَّه انّ له شريكا و ولدا، إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ فنجازيهم على اقوالهم و افعالهم، و الثّاني قولهم فيك يا محمد انّك شاعر و مجنون و ساحر. و قيل: قَوْلُهُمْ اى تهديدهم ايّاك بالقتل و وعيدهم، إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ فنحول بينك و بينهم.
أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ جدل بالباطل مبين بيّن الخصومة، يعنى انّه مخلوق من نطفة ثمّ يخاصم فكيف لا يتفكر فى بدو خلقه حتّى يدع الخصومة نمىبينند مردم كه ما بيافريديم او را از آبى مهين در قرارى مكين، چهل روز او را در طور نطفه نگه داشتيم تا علقه گشت و آن گه در طور علقه چهل روز بداشتيم تا مضغه گشت. مصطفى عليه الصلاة و السلام فرمود: ان خلق احدكم يجمع فى بطن امه اربعين ليلة ثم يكون علقة مثل ذلك ثم يكون مضغة مثل ذلك ثم يبعث اللَّه عز و جل اليه ملكا با ربع كلمات فيقول: اكتب اجله و رزقه و شقى او سعيد.
آن گه تقطيع هيكل او و صورت شخص او در ظهور آورديم و او را كسوت بشريت پوشانيديم و از آن قرار مكين باين فضاى رحيب آورديم و از پستان پر از خون او را شير صافى داديم و بعقل و فهم و سمع و بصر و دل و جان او را بياراستيم و بقبض و بطش و مشى و حركات او را قوّت داديم، با اين همه نعمت و كرامت كه با وى كرديم و از ان نطفه باين رتبه رسانيديم همى با ما خصمى كند، اينست كه رب العالمين فرمود: فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ خصيم درين موضع ابىّ بن خلف الجمحى است و اين آيت در شأن وى آمده، استخوانى ريزيده كهن گشته برداشت، گفت: يا محمد أ ترى يحيى اللَّه هذا بعد ما رمّ؟
فقال عليه الصلاة و السلام: نعم و يبعثك و يدخلك النّار، فانزل اللَّه تعالى هذه الآيات.
وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ اى خلقنا ايّاه، مصدر مضاف الى المفعول قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ يقال: رمّ الشيء و رممته فهى رميم، ككفّ خضيب و عين كحيل.
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها خلقها أَوَّلَ مَرَّةٍ ابتداء حين وجد، وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ لا يخفى عليه أجزاؤه و ان تفرّقت فى البرّ و البحر فيجمعه و يعيده خلقا كما كان يقال العلم هاهنا مشتمل على سعة الاقتدار على الامر فانّ العلم بالخلق اعجب من القدرة على الخلق.
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً قال ابن عباس: هما شجرتان يقال لاحديهما المرخ و للأخرى العفار فمن اراد منهم النار قطع غصنين مثل السوّاكين و هما خضراوان يقطر منهما الماء فيستحق المرخ و هو ذكر على العفار و هى اثنى فتخرج منهما النار باذن اللَّه، و تقول العرب: فى كلّ شجر نار و استمجد المرخ و العفار.
و يقال: فى كلّ عود نار الاعود العناب و الشجر يذكّر و يؤنّث، ففي قوله: وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ مذكر، و فى قوله: مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ مؤنّث.
فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ اى تقدحون و توقدون النّار من ذلك الشجر، اين آيت از روى اشارت حجت است بر منكران بعث، آن خداوند كه آتش در درخت سبز بيافريد قادر است كه زندگى در استخوان پوسيده ريزيده بيافريند و بر وى دشوار نيايد و قدرت بر وى تنگ نبود.
پس در حجّت بيفزود و آفرينش آسمان و زمين بر ايشان حجّت آورد فرمود: أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قرأ يعقوب: يقدر بالياء على الفعل، اى يقدر على ان يخلق مثلهم، ثمّ قال: بَلى اى قل بلى هو قادر على ذلك إذ ليس له جواب غير ذلك، وَ هُوَ الْخَلَّاقُ يخلق خلقا بعد خلق، الْعَلِيمُ بجميع ما خلق.
إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً فرمان او آنست كه چون چيزى خواهد كه بود، أَنْ يَقُولَ لَهُ اى لذلك الشيء: كُنْ فَيَكُونُ اى فهو يكون على ما قدّر و اراد. آن چيز را گويد كه: باش، هر چند كه آن چيز حاضر نبود امّا معلوم حق بود و آنچه معلوم حقّ است بمنزلت حاضر است و خطاب با وى درست. در بعضى اخبارست كه حقّ جلّ جلاله فرمود: انى جواد ماجد عطايى كلام و عذابى كلام و اذا اردت شيئا فانما اقول له كن فيكون.
فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ كلمة تعظيم است و اجلال حق جل جلاله و تنزيه و تقديس وى از ان كه در قدرت وى نقصانى آيد يا از عجز و عيب در وى نشانى بود، و الملكوت هو الملك با بلغ الالفاظ فلا يكون الّا للَّه وحده. و در قرآن سبحان بدو معنى آيد: يكى بمعنى تنزيه، ديگر بمعنى تعجّب، آنچه بمعنى تنزيه است با ذات احديّت گردد جلّ جلاله، و آنچه بمعنى تعجب است با افعال وى گردد عزّ شأنه، تنزيه آنست كه فرمود: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً و هم ازين باب است حكايت از قول موسى و عيسى و يونس: سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ ما لَيْسَ لِي بِحَقٍّ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ و آنچه بمعنى تعجّب است: سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ، و هم ازين باب است: سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً، فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ پاكى و بىعيبى خداى را كه بدست اوست و بداشت او پادشاهى همه چيز، وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ و بازگشت همه خلق با اوست و بازگشت همه كار با خواست او و بازگشت هر بودنى با حكم او، و قيل: وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ امّا الى الجنّة و امّا الى النار.
اگر كسى خواهد كه او را بسطى باشد در سخن از روى وعظ و تذكير درين سورة يس مفرد جمعى كردهام آن را تحصيل كند كه تفسير بيش ازين احتمال نكند و نسق تفسير بگذاشتن شرط نيست، النوبة الثالثة
قوله تعالى: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ وكيع بن الجرّاح گفت: شغل ايشان در بهشت سماع است، همانست كه جاى ديگر فرمود: فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ أَنْتُمْ وَ أَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ فهذا الخبر هو السّماع فى الجنّة، بنده مؤمن در بهشت آرزوى سماع كند، ربّ العزة اسرافيل را فرستد تا بر جانب راست وى بيستد و قرآن خواندن گيرد، داود بر چپ وى بايستد زبور خواندن گيرد، بنده سماع همى كند تا وقت وى خوش گردد، جان وى فرا سماع آيد، دل وى فرا نشاط آيد، سرّ وى فرا كار آيد، از تن زبان ماند و بس، از دل نشان ماند و بس، از جان عيان ماند و بس، تن در وجد واله شود، دل در شهود مستهلك شود، جان در وجود مستغرق گردد، ديده آرزوى ديدار ذو الجلال كند، دل آرزوى شراب طهور كند، جان آرزوى سماع حق كند، رب العزة پرده جلال بردارد، ديدار بنمايد، بنده را بجام شراب بنوازد، طه و يس خواندن گيرد جان بنده آن گه بحقيقت در سماع آيد. اى جوانمرد! از تن سماع نيايد كه در بند برترى است، از دل سماع نيايد كه رهگذرى است، سماع سماع جانست كه نه ايدرى است.
تن سماع نكند كه از خود بدرد است، دل سماع نكند كه روز گرد است، جان سماع كند كه فرد را فرد است.
و گفتهاند: شغل بهشتيان ده چيز است: ملكى كه در و عزل نه، جوانيى كه با او پيرى نه، صحتى بر دوام كه با او بيمارى نه، عزّى پيوسته كه با او ذلّ نه، راحتى كه با او شدّت نه، نعمتى كه با او محنت نه، بقايى كه با او فنا نه، حياتى كه با او مرگ نه، رضايى كه با او سخط نه، انسى كه با او وحشت نه.
پير طريقت گفت: اين شغل عامّه مؤمنان است كه مصطفى (ص) در حق ايشان گفته: اكثر اهل الجنة البله.
امّا مقرّبان مملكت و خواصّ حضرت مشاهدت از مطالعه شهود و استغراق وجود يك لحظه با نعيم بهشت نپردازند، بزبان حال همى گويند:
چون خلايق از عرصات قيامت بروند، ايشان بر جاى بمانند و نروند، فرمان آيد كه شما نيز ببهشت رويد و ناز و نعيم بهشت بينيد، گويند كجا رويم كه آنچه مقصود است ما را خود اينجا حاضر است پير بو على سياه گفت: او را كسانىاند كه اگر يك لحظهشان بى او ميبايد بود زهره هاشان آب گردد، اوصالشان بند بند از هم جدا شود.
امير المؤمنين على (ع) فرمود: لو حجبت عنه ساعة لمت.
لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَ لَهُمْ ما يَدَّعُونَ، سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ سلام خداوند كريم ببنده ضعيف دو ضرب است: يكى بسفير و واسطه، يكى بى سفير و بيواسطه. امّا آنچه بواسطه است اوّل سلام مصطفى است، و ذلك فى قوله: وَ إِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ اى محمد چون مؤمنان بر تو آيند و نواخت ما طلبند، تو بنيابت ما بر ايشان سلام كن و بگوى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ، باز چون روزگار حياة بنده برسد و بريد مرگ در رسد در ان دم زدن باز پسين ملك الموت را فرمان آيد كه تو بريد حضرت مايى و درگاه مايى بفرمان ما قبض روح بنده همى كنى، نخست او را شربت شادى ده و مرهمى بر دل خسته وى نه بروى سلام كن و نعمت بر وى تمام كن.
اينست كه رب العزة فرمود: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَ أَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً. آن فرشتگان ديگر كه اعوان ملك الموتاند چون آن نواخت و كرامت بينند، همه گويند: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ». اى بنده مؤمن بخوش دلى وديعت جان تسليم كردى نوشت باد و سلام و درود مر ترا باد از سراى حكم قدم در ساحت بهشت نه كه كار كار تست و دولت دولت تو. و از ان پس چون از حساب و كتاب و ديوان قيامت فارغ شود بدر بهشت رسد، رضوان او را استقبال كند گويد: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ» سلام و درود بر شما خوش گشتيد و خوش آمديد و پاك زندگى كرديد، اكنون در رويد درين سراى جاودان و ناز و نعيم بيكران و از ان پس كه در بهشت اندر غرفه خويش آرام گيرد، فرستادگان ملك آيند و او را مژده دهند و سلام رسانند گويند: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ». چون گوش بنده از شنيدن سلام واسطه پر شود و از درود فرشتگان سير گردد، آرزوى ديدار و كلام و سلام حق كند گويد بزبان افتقار در حالت انكسار بر بساط انبساط كه: اى معدن ناز من نياز من تا كى؟ اى شغل جان من اين شغل جان من تا كى؟ اى هم راز دل من اين انتظار دل من تا كى؟ اى ساقى سرّ من اين تشنگى من تا كى؟ اى مشهود جان من اين خبر پرسيدن من تا كى؟ خداوندا! موجود دل عارفانى، در ذكر يگانه، آرزوى جان مشتاقانى، در وجود يگانه، هيچ روى آن دارد خداوندا كه ديدار بنمايى و خود سلام كنى برين بنده. فيتجلّى اللَّه عزّ و جلّ و يقول.
سلام عليكم يا اهل الجنة فذلك قوله: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ.
قوله تعالى: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ... الآية گفتهاند: هم چنان كه اندام دشمن گواهى دهد بر دشمن بر كردههاى بد اندام دوست هم گواهى دهد دوست را بر كردههاى نيك در آثار آوردهاند كه بنده مؤمن را خطاب آيد كه چه آوردى؟ بنده شرم دارد كه گويد چندين نماز و چندين صدقات و خيرات. ربّ العزّة دست وى بسخن آرد تا گويد: چندين صدقه داد، پاى وى گويد: چندين نماز كرد، انگشتان وى گواهى دهند بر تسبيحات و تهليلات.
قال النبى (ص) لبعض النّساء: «عليكنّ بالتسبيح و التهليل و اعقدن بالانافل فانهنّ مسئولات مستنطقات».
آن يكتا موى مژگان چشم بنده را گواهى دهد، يقول اللَّه تعالى: تكلمى يا شعرة جفن عين عبدى فاحتجى عن عبدى اى موى مژگان چشم بنده مؤمن من بيار حجّت از بهر بنده من، گويد: بار خدايا گواهى دهم كه از بيم عقوبت تو و در آرزوى ديدار تو بسيار گريست، اللَّه گويد: راست مىگويى و من مىديدم، آن گه گويد: اين بنده را بگواهى يك تا موى آمرزيدم و منادى ندا كند هذا عتيق اللَّه بشعرة، اين سخن گفتن اندامهاى بنده ازان غيبهاست كه بر خرد آدمى پوشيده است و بر خواست اللَّه حوالت است و در توان وى آن را جاى است، نادر يافته پذيرفته و آن را گردن نهاده، و هم ازين باب است كه فردا زمين بر بنده گواهى بر كردار وى دهد، و ذلك فى قوله: «يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها» اى تشهد على كلّ عبد و امة بما عمل على ظهرها و هم ازين باب است كه اللَّه در قرآن دوزخ را خشم گفت «تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ»، و آسمان و زمين كه اللَّه را پاسخ داد: «قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»، همچنين تسبيح جمادات و چيزها كه جان ندارد چون صحرا و كوه و دريا و درختان و باد و باران و امثال آن اين همه آنست كه عقل مىنپذيرد و دل از ان مىشورد و دين آن را مىپذيرد و اللَّه آن را گواهى ميدهد مؤمنان بجان و دل قبول ميكنند و نادر يافته مىپذيرند كما قال تعالى: امرنا لنسلم لرب العالمين.
قوله: وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ اين آيت بندگان را تنبيهى است عظيم و بيدار كردن ايشان از خواب غفلت، يعنى كه خود را دريا بيد و روزگار جوانى و قوّت بغنيمت داريد و عمل كنيد پيش از ان كه نتوانيد.
قال النبى (ص): «اغتنم خمسا قبل خمس: شبابك قبل هرمك و صحّتك قبل سقمك و غناك قبل فقرك و حياتك قبل موتك و فراغك قبل شغلك».
پس اگر روزگار جوانى ضايع كند و در عمل تقصير كند بر سر پيرى و عجز عذرى باز خواهد هم نيكو بود.
قال النبى (ص): «اذا بلغ الرّجل تسعين سنة غفر اللَّه له ما تقدم من ذنبه و ما تأخّر و كتب اسير اللَّه فى الارض و شفع فى اهل بيته، و اذا بلغ مائة سنة استحيى اللَّه عزّ و جلّ منه ان يحاسبه».
وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ اشارت آيت آنست كه اين قرآن نه بر اوزان اشعار عرب است نه مشابه سخن آفريدگان، معجزه مصطفى است و برهان نبوّت و رسالت وى، هر پيغامبرى كه آمد برهان نبوّت وى از راه ديدهها درآمد و برهان نبوّت محمد عربى از راه دلها در آمد، هر پيغامبرى را معجزهاى ظاهر دادند: معجزه ابراهيم آتش بود كه وى را نسوخت و همچون بستان گشت، معجزه موسى عصا و يد بيضا بود، معجزه عيسى احياء موتى بود، اينهمه ظاهر بود محل اطّلاع ديدهها، معجزه مصطفى عربى بوستان دوستان با صفوت بود، گلستان مستان شربت محبّت بود «بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ»، بلى مصطفى را معجزات بسيار بود كه محلّ اطّلاع ديدهها بود چون انشقاق قمر و تسبيح حجر و كلام ذئب و اسلام ضبّ و غير آن. امّا مقصود آنست كه موسى تحدّى بعصا كرد، عيسى تحدّى باحياء موتى كرد، مصطفى صلوات اللَّه و سلامه عليه تحدّى بكلام اللَّه كرد: «فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ»، عصاى موسى هر چند كه در و صنعت ربّانى تعبيه بود از درخت عوسج بود، و دم عيسى هر چند كه در و لطف الهى تعبيه بود امّا وديعت سينه بشر بود، اى محمد تو كه ميروى دمى و چوبى با خود مبر، چوب بابت خران باشد و دم نصيب بيماران، تو صفت قديم ما قرآن مجيد ما با خود ببر تا معجزه تو صفت ما بود نه صفت بشر. كافران چون عاجز ماندند از مثل اين قرآن آوردن، زبان طعن درو كشيدند يكى ميگفت: «سحر مستمرّ» ديگرى ميگفت: «اساطير الاوّلين، ان هذا الّا افك افتراه» و مصطفى را شاعر خواندند و ساحر و كاذب تا رب العزة تسكين دل وى آيت فرستاد كه: فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ اى تكذيبهم و اذاهم اى محمد نبايد كه سخن بيگانگان و دشمنان ترا اندهگن دارد، اگر ايشان ترا دروغ زن ميدارند و بنبوّت تو گواهى مىندهند ترا چه زيان و چه باك؟ من كه خداوندم ترا گواهى ميدهم كه محمد رسول اللَّه اگر ايشان ترا بطعن مىگويند اجير و فقير است، من ميگويم بشير و نذير است، اگر ايشان ميگويند يتيم و صنبور است، من ميگويم شفا و رحمت و نور است. اى محمد از گفتار دشمنان چرا اندهگن شوى؟ ترا اين شادى نه بس كه همه عالم مرا مىستانيد و من ترا مىستايم يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً الآية همه عالم ثناى من ميگويند و من ثناى تو ميگويم كه إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ همه رضاى من مىجويند و من رضاى تو ميجويم كه وَ لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى همه عالم قسم بمن ياد ميكنند و من قسم بتو ياد ميكنم كه «لعمرك»، بر پيشانى عرش نبشته: «محمد رسول اللَّه»، بر كرسى نبشته: «محمد حبيب اللَّه»، بر لوح نبشته: «محمد صفىّ اللَّه»، بر لواى حمد نبشته: «محمد خيرة اللَّه».