قال الصّادق عليه السّلام: لا يصير العبد عبدا خالصا للَّه تعالى، حتّى يصير المدح و الذّمّ عنده سواء، لانّ الممدوح عند الله لا يصير مذموما بذمّهم، و كذلك المذموم، و لا تفرح بمدح احد، فانّه لا يزيد في منزلتك عند الله، و لا يغنيك عن المحكوم لك، و المقدر عليك، و لا تحزن ايضا بذمّ احد، فانّه لا ينقص عنك ذرّة، و لا يحطّ عن درجة خيرك شيئا، و اكتف بشهادة الله تعالى لك و عليك. قال الله تعالى:
وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً. و من لا يقدر على صرف الذّمّ عن نفسه، و لا يستطيع على تحقيق المدح له، كيف يرجى مدحه، او يخشى ذمّه، و اجعل وجه مدحك و ذمّك واحدا، وقف في مقام تغتنم فيه مدح الله عزّ و جلّ لك و رضاه، فانّ الخلق خلقوا من العجز، من ماء مهين فليس لهم الاّ ما سعوا، قال الله عزّ من قائل: وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى: وَ لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً، وَ لا يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَ لا حَياةً وَ لا نُشُوراً.
شرح
قال الصّادق عليه السّلام: لا يصير العبد عبدا خالصا للَّه تعالى، حتّى يصير المدح و الذّمّ عنده سواء، لانّ الممدوح عند الله لا يصير مذموما بذمّهم، و كذلك المذموم.
حضرت امام صادق عليه السّلام مىفرمايد كه: نمىگردد بنده، بنده خالص مگر وقتى كه بگردد به حيثيّتى كه مدح و ذمّ مردم نزد او مساوى باشد، نه از مدح كسى شاد شود و نه از ذمّ كسى دلگير. چرا كه ممدوح خدا به ذمّ مخلوق، مذموم نمىشود و مذموم خدا به مدح كسى، ممدوح نمىشود. و آن چه مناط اعتبار است، مدح و ذمّ خدا است، نه مدح و ذمّ ديگران.
و لا تفرح بمدح احد.
يعنى: شاد مشو به اينكه كسى تو را مدح كند.
فانّه لا يزيد في منزلتك عند الله، و لا يغنيك عن المحكوم لك، و المقدر عليك.
چرا كه به مدح كسى، زياد نمىشود مرتبه تو نزد خداى تعالى و تغيير نمىيابد سرنوشت تو از نفع و ضرّ. و به حسب تقدير أزلي از براى هر كس آن چه مقدّر است، به مدح و ذمّ كسى تغيير نمىيابد.
و لا تحزن ايضا بذمّ احد، فانّه لا ينقص عنك ذرّة، و لا يحطّ عن درجة خيرك شيئا.
يعنى: از ذمّ كسى هم دلگير مشو، چرا كه از ذمّ كسى چيزى از تو كم نمىشود و در مرتبه تو از ذمّ او، انحطاط و پستى راه نمىيابد.
و اكتف بشهادة الله تعالى لك و عليك.
يعنى: اكتفا كن و كافى دان شهادت و گواهى «علاّم الغيوب» را به خوبى و بدى تو.
قال الله تعالى: وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (نساء- ۷۹).
چنانكه فرموده است حضرت بارى تعالى: كافى است تو را گواه بودن خداى تعالى در جميع احوال تو.
و من لا يقدر على صرف الذّمّ عن نفسه، و لا يستطيع على تحقيق المدح له، كيف يرجى مدحه او يخشى ذمّه.
يعنى: هر گاه كسى خود مستحقّ ذمّ باشد و نتواند ذمّ را از خود بر طرف كند و با نفس خود برنيايد، چه اميد مدح از او توان داشت؟ كه مدح كسى كند، يا ذمّ كند؟! و مدح و ذمّ او چه اعتبار داشته باشد؟!
و اجعل وجه مدحك و ذمّك واحدا.
و بگردان مدح و ذمّ مردم را نسبت به خود مساوى.
وقف في مقام تغتنم فيه مدح الله عزّ و جلّ لك و رضاه، فانّ الخلق خلقوا من العجز، من ماء مهين، فليس لهم الاّ ما سعوا.
مىفرمايد كه: هميشه در مقام اين باش كه مدح خداوند عالم شامل حال تو باشد و از اين غنيمت عظمى، مغتنم باشى. چرا كه خلقت انسان، در نهايت ضعف و سستى است، و از آب سست كه نطفه باشد، آفريده شده است. و نيست از براى او از نفع و ضرّ اخروى، مگر آن چه به سعى خود تحصيل كرده و مستحقّ شده.
قال الله عزّ من قائل: وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى. (نجم- ۳۹)
چنانكه خداوند عزيز در قرآن عزيز فرموده: نيست از براى آدمى مگر آن چه به سعى خود تحصيل كرده است از خير و شرّ، و نيز فرموده است كه:
وَ لا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً، وَ لا يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَ لا حَياةً وَ لا نُشُوراً. (فرقان- ۳)
يعنى: مالك نيست آدمى و قدرت ندارد از براى خود نه منفعت را و نه مضرّت را، و نه حيات را و نه ممات را، و نه حركت را و نه سكون را. بلكه همه، منوط به قدرت و مشيّت الهى است، هر چند انسان را نيز دخل في الجملة باشد.