قرآن کریمبه زبان فارسی

نهج البلاغه — حکمت‌های ۸۱ تا ۱۰۰

حکمت‌ها و سخنان کوتاه امیرالمؤمنین علی (ع)

حکمت ۸۱

متن عربیترجمه استاد حسین انصاریان
- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - قيمَةُ كُلِّ امْرِئ ما يُحْسِنُهُ.و آن حضرت فرمود: قیمت هر مرد کاری‌ است که آن را نیکو انجام می‌ دهد.
- وَ هذِهِ الْكَلِمَةُ الَّتى لاتُصابُ لَها قيمَةٌ، وَ لاتُوزَنُ بِها حِكْمَةٌ، وَ لاتُقْرَنُاین سخنی‌ است که نمی‌ توان برایش قیمت گذاشت، و حکمتی‌ را با آن سنجید، و کلامی‌ را
اِلَيْها كَلِمَـةٌ.-با آن برابر نمود.

حکمت ۸۲

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - اُوصيكُمْ بِخَمْس لَوْ ضَرَبْتُمْ اِلَيْهاو آن حضرت فرمود: شما را به پنج برنامه وصیت می‌ کنم که اگر برای‌ یافتنش مشقت سفری‌
آباطَ الاِْبِلِ لَكانَتْ لِذلِكَ اَهْلاً: لايَرْجُوَنَّ اَحَدٌ مِنْكُمْ اِلاّسخت را عهده دار شوید هرآینه سزاوار است: احدی‌ از شما جز به پروردگارش امید
رَبَّهُ، وَ لايَخافَنَّ اِلاّ ذَنْبَهُ، وَ لايَسْتَحِيَنَّ اَحَدٌ مِنْكُمْ اِذا سُئِلَنبندد، و جز از گناهش وحشت نکند، و از اعلامِ «نمی‌ دانم» به وقت پرسش شدن از چیزی‌
عَمّا لايَعْلَمُ اَنْ يَقُولَ لااَعْلَمُ، وَ لايَسْتَحِيَنَّ اَحَدٌ اِذا لَمْ يَعْلَمِکه نمی‌ داند حیا نکند، و از آموختن علمی‌ که دارا نیست شرم
الشَّىْءَ اَنْ يَتَعَلَّمَهُ. وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ، فَاِنَّ الصَّبْرَ مِنَننماید. و بر شما باد به شکیبایی‌، چه اینکه شکیبایی‌ نسبت به
الاْيمانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ، وَ لاخَيْرَ فى جَسَد لارَأْسَایمان به منزله سر نسبت به بدن است; در بدنی‌ که سر
مَعَهُ ، وَ لا فى ايمان لاصَبْرَ مَعَهُ .نیست، و در ایمانی‌ که شکیبایی‌ نباشد خیری‌ نیست.

حکمت ۸۳

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ لِرَجُل اَفْرَطَ فِى الثَّناءِ عَلَيْهِ، وَ كانَ لَهُو آن حضرت به مردی‌ که در ستایش حضرت افراط کرد ولی‌ نظر خوبی‌ درباره آن حضرت
مُتَّهِماً: - اَنَا دُونَ ما تَقُولُ، وَ فَوْقَ ما فى نَفْسِكَ.نداشت فرمود: من از آنچه می‌ گویی‌ پایین تر، و از آنچه در اعتقادداری‌ برترم.

حکمت ۸۴

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - بَقِيَّةُ السَّيْفِ اَبْقى عَدَداً، وَ اَكْثَرُ وَلَداً.و آن حضرت فرمود: به جا ماندگان از جنگ عددشان پایدارتر، و توالد و تناسلشان بیشتر است.

حکمت ۸۵

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - مَنْ تَرَكَ قَوْلَ «لا اَدْرى» اُصيبَتْو آن حضرت فرمود: کسی‌ که کلمه «نمی‌ دانم» را از دست بگذارد تیر هلاکت بر مواضع حساس
مَـقـاتِـلُـهُ .کشتنی‌ اش نشیند.

حکمت ۸۶

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ:- رَأْىُ الشَّيْخ ِ اَحَبُّ اِلَىَّ مِنْ جَلَدِ الْغُلامِ.و آن حضرت فرمود: تدبیر پیرمرد را از رشادت جوان دوست تر دارم.
- وَ رُوِىَ:- مِنْ مَشْهَدِ الْغُلامِ.]در روایتی‌ دیگر: [ از جنگیدن جوان دوست تر دارم.

حکمت ۸۷

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - عَجِبْتُ لِمَنْ يَقْنَطُ وَ مَعَهُ الاِْسْتِغْفارُ.و آن حضرت فرمود: از کسی‌ که مأیوس است درشگفتم در حالی‌ که استغفار با اوست.

حکمت ۸۸

وَ حَكى عَنْهُ اَبُوجَعْفَر مُحَمَّدُ بْنُ عَلِىٍّ الْباقِرُ عَلَيْهِمَاالسّلامُ اَنَّهُ قالَ:-ابوجعفر محمّدبن علی‌ باقر علیهماالسلام از حضرت روایت کرده که فرمود:
كانَ فِى الاَْرْضِ اَمانانِ مِنْ عَذابِ اللّهِ، وَ قَدْ رُفِعَ اَحَدُهُمادو امان از عذاب خدا در زمین بود، یکی‌ از آنها برداشته شد،
فَدُونَكُمُ الاْخَرَ، فَتَمَسَّكُوا بِهِ. اَمَّا الاَْمانُ الَّذى رُفِعَ فَهُوَپس دیگری‌ را که باقی‌ مانده بگیرید و به آن چنگ بزنید. اما امانی‌ که برداشته شد
رَسُولُ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. وَ اَمَّا الاَْمانُ الْباقىرسول خداست صلّی‌ اللّه علیه و آله. و امّا امانی‌ که باقی‌ است
فَالاِْسْتِغْفارُ، قالَ اللّهُ تَعالى: «وَ ما كانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَاستغفار است، خداوند بزرگ فرمود: «خداوند آنان را عذاب نمی‌ کند در حالی‌ که تو
فيهِمْ، وَ ما كانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ».در میان آنانی‌، و عذابشان نمی‌ نماید در حالی‌ که به استغفار مشغولند».
- وَ هذا مِنْ مَحاسِنِ الاِْسْتِخْراج ِ، وَ لَطائِفِ الاِْسْتِنْباطِ.-این بیان از محاسن استخراج و لطائف استنباط حضرت از قرآن است.

حکمت ۸۹

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - مَنْ اَصْلَحَ ما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللّهِ، اَصْلَحَو آن حضرت فرمود: هر کس آنچه را میان او و خداست اصلاح نماید،
اللّهُ ما بَيْنَهُ وَ بَيْنَ النّاسِ. وَ مَنْ اَصْلَحَ اَمْرَ آخِرَتِهِ، اَصْلَحَخداوند آنچه را بین او و مردم است اصلاح کند. و هر کس کار آخرتش را به اصلاح
اللّهُ لَهُ اَمْرَ دُنْياهُ. وَ مَنْ كانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ واعِظٌ كانَ عَلَيْهِ مِنَآورد، خداوند کار دنیایش را اصلاح کند. و آن را که از خود بر خود واعظ است از
اللّـهِ حافِـظٌ .خدا بر او نگهبان است.

حکمت ۹۰

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - الْفَقيهُ كُلُّ الْفَقيهِ مَنْ لَمْ يُقَنِّطِ النّاسَو آن حضرت فرمود: فهمیده کامل کسی‌ است که مردم را از
مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ، وَ لَمْ يُؤْيِسْهُمْ مِنْ رَوْح ِ اللّهِ، وَ لَمْ يُؤْمِنْهُمْرحمت خدا ناامید نکند، و از لطف الهی‌ مأیوس نسازد، و از مجازات حق
مِنْ مَكْرِ اللّهِ.ایـمـن ننـمایـد.

حکمت ۹۱

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - اِنَّ هذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَما تَمَلُّو آن حضرت فرمود: دلها همچون بدنها خسته می‌ شود،
الاَْبْدانُ، فَابْتَغُوا لَها طَرائِفَ الْحِكَمِ.برای‌ رفع ملالت دلها لطائف حکمت را بجویید.

حکمت ۹۲

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - اَوْضَعُ الْعِلْمِ ما وَقَفَ عَلَى اللِّسانِ،و آن حضرت فرمود: پست ترین دانش آن است که سر زبان مانده،
وَ اَرْفَعُهُ ما ظَهَرَ فِى الْجَوارِح ِ وَ الاَْرْكانِ.و برترین دانش آن اسـت که اثرش در اندام و ارکان ظاهـر گردد.

حکمت ۹۳

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - لايَقُولَنَّ اَحَدُكُمْ: «اللَّهُمَّ اِنّى اَعُوذُ بِكَو آن حضرت فرمود: کسی‌ از شما نگوید: «الهی‌، از امتحان به تو
مِنَ الْفِتْنَةِ» لاَِنَّهُ لَيْسَ اَحَدٌ اِلاّ وَ هُو مُشْتَمِلٌ عَلى فِتْنَة.پناه می‌ برم» چه اینکه کسی‌ نیست مگر اینکه مشمول امتحان است.
وَلكِنْ مَنِ اسْتَعاذَ فَلْيَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلاّتِ الْفِتَنِ، فَاِنَّ اللّهَاما اگر کسی‌ خواست از خدا پناه جوید باید از فتنه های‌ گمراه کننده پناه جوید، خداوند
سُبْحانَهُ يَقُولُ: «وَ اعْلَمُوا اَنَّما اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ».سبحان می‌ فرماید: «بدانید که اموال و فرزندانتان مایه امتحانند».
وَ مَعْنى ذلِكَ اَنَّهُ سُبْحانَهُ يَخْتَبِرُهُمْ بِالاَْمْوالِ وَ الاَْوْلادِمعنی‌ آیه این است که خداوند آنان را به اموال و فرزندان
لِيَتَبَيَّنَ السّاخِطَ لِرِزْقِهِ وَالرّاضِىَ بِقِسْمِهِ، وَ اِنْ كانَ سُبْحانَهُآزمایش می‌ کند تا ناخشنود از رزق او و راضی‌ به نصیب او را معلوم سازد، اگر چه
اَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ اَنْفُسِهِمْ، وَلكِنْ لِتَظْهَرَ الاَْفْعالُ الَّتى بِهاخداوند سبحان از خود آنها به آنها آگاهتر است، ولی‌ آزمایش برای‌ این است که
يُسْتَحَقُّ الثَّوابُ وَالْعِقابُ، لاَِنَّ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ الذُّكُورَ وَکارهایی‌ که سزاوار ثواب و اعمالی‌ که موجب کیفر است آشکار گردد، زیرا بعضی‌ از
يَكْرَهُ الاِْناثَ، وَ بَعْضَهُمْ يُحِبُّ تَثْميرَ الْمالِ وَ يَكْرَهُ انْثِلامَمردم عاشق فرزند پسر و متنفر از دخترند، و برخی‌ عاشق افزایش مال و ناراحت از
الْـحـالِ .نقصان ثروتند.
- وَ هذا مِنْ غَريبِ ما سُمِعَ مِنْهُ فِى التَّفْسيرِ.-این از تفسیرهای‌ اعجاب آور است که از حضرت شنیده شده.

حکمت ۹۴

- وَ سُئِلَ عَلَيْهِ السَّلامُ عَنِ الْخَيْرِ ما هُوَ؟ فَقالَ: - لَيْسَ الْخَيْرَ اَنْ يَكْثُرَدرباره خیر از حضرت سؤال شد فرمود: خیر افزون شدن
مالُكَ وَ وَلَدُكَ، وَلكِنَّ الْخَيْرَ اَنْ يَكْثُرَ عِلْمُكَ، وَ اَنْ يَعْظُمَمال و فرزند نیست، خیر آن است که دانشت زیاد، و بردباریت
حِلْمُكَ، وَاَنْ تُباهِىَ النّاسَ بِعِبادَةِ رَبِّكَ، فَاِنْ اَحْسَنْتَبزرگ گردد، و به بندگی‌ پروردگارت به مردم مباهات نمایی‌، پس اگر خوبی‌ کردی‌
حَمِدْتَ اللّهَ، وَ اِنْ اَسأْتَ اسْتَغْفَرْتَ اللّهَ. وَ لاخَيْرَ فِىخدا را شکر کنی‌، و اگر بدی‌ نمودی‌ به طلب مغفرت برخیزی‌. خیری‌ در
الدُّنْيا اِلاّ لِرَجُلَيْنِ: رَجُل اَذْنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ يَتَدارَكُها بِالتَّوْبَةِ،دنیا نیست مگر برای‌ دو نفر: مردی‌ که مرتکب گناهانی‌ شده و با توبه جبران نماید،
وَ رَجُل يُسارِعُ فِى الْخَيْراتِ.و مردی‌ که به جانب کارهای‌ خیر می‌ شتابد.

حکمت ۹۵

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - لايَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوى، وَ كَيْفَ يَقِلُّو آن حضرت فرمود: کم نیست عملی‌ که با تقوا همراه است، و عملی‌ که پذیرفته حق
مـا يُـتَـقَـبَّـلُ ؟!است چگونه اندک باشد؟!

حکمت ۹۶

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - اِنَّ اَوْلَى النّاسِ بِالاَْنْبِياءِ اَعْلَمُهُمْ بِماو آن حضرت فرمود: نزدیک ترین مردم به انبیا آگاه ترین آنان است به آنچه آنها
جـاءُوا بِهِ. - ثُمَّ تَلا عَلَيْهِ السَّلامُ:-از جانب حق آورده اند. سپس این آیه را تلاوت فرمود:
«اِنَّ اَوْلَى النّاسِ بِاِبْراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِىُّ«نزدیک ترین مردم به ابراهیم آنهایند که از او پیروی‌ کردند و این پیامبر اسلام
وَالَّذينَ آمَنُوا.» - ثُمَّ قالَ:- اِنَّ وَلِىَّ مُحَمَّد مَنْ اَطاعَ اللّهَ وَ اِنْو گرویدگان به اویند.» سپس فرمود: دوست محمّد(ص) کسی‌ است که خدا را اطاعت کند هرچند
بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ، وَ اِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّد مَنْ عَصَى اللّهَ وَ اِنْپیوندش با محمّد دور باشد، و دشمن محمّد(ص) کسی‌ است که خدا را نافرمانی‌ نماید هرچند
قَـرُبَـتْ قَـرابَـتُـهُ .قرابتش به آن حضرت نزدیک باشد.

حکمت ۹۷

- وَقَدْ سَمِعَ عَلَيْهِ السَّلامُ رَجُلاً مِنَ الْحَرُورِيَّةِ، يَتَهَجَّدُ وَ يَقْرَاُ، فَقالَ:-آن حضرت شنید که مردی‌ از حروریّه (خوارج) به نماز شب وخواندن قرآن مشغول است، فرمود:
نَوْمٌ عَلى يَقين خَيْرٌ مِنْ صَلاة فى شَكٍّ.خواب بر یقین بهتر از نماز در شک است.

حکمت ۹۸

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ: - اِعْقِلُوا الْخَبَرَ اِذا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَو آن حضرت فرمود: خبری‌ را که شنیدید نگهداری‌ کنید نگهداری‌ با عمل
رِعايَة لا عَقْلَ رِوايَة، فَاِنَّ رُواةَ الْعِلْمِ كَثيرٌ، وَ رُعاتَهُ قَليلٌ.نه نگهداری‌ با نقل کردن، که راویان دانش بسیار، و رعایت کنندگان آن اندک اند.

حکمت ۹۹

- وَ قَدْ سَمِعَ عَلَيْهِ السَّلامُ رَجُلاً يَقُولُ: «اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ»، فَقالَ:-آن حضرت شنید مردی‌ که می‌ گوید: «انا للّه و انّا الیه راجعون» فرمود:
اِنَّ قَوْلَنا: «اِنّا لِلّهِ» اِقْرارٌ عَلى اَنْفُسِنا بِالْمُلْكِ، وَ قَوْلَنا:گفتار ما «انّا للّه» اقرار ماست به پادشاهی‌ حق، و سخن ما
«وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ» اِقْرارٌ عَلى اَنْفُسِنا بِالْهُلْكِ.«و انّا الیه راجعون» اعتراف ماست به هلاک شدنمان.

حکمت ۱۰۰

- وَ قالَ عَلَيْهِ السَّلامُ وَ قَدْ مَدَحَهُ قَوْمٌ فى وَجْهِهِ:- اللّهُمَّ اِنَّكَ اَعْلَمُ بِىگروهی‌ در مقابلش او را ستودند، فرمود: پروردگارا، از من به من
مِنْ نَفْسى، وَ اَنَا اَعْلَمُ بِنَفْسى مِنْهُمْ. اللّهُمَّ اجْعَلْنا خَيْراً مِمّاآگاه تری‌، و من به خودم از آنها داناترم. خدایا، ما را بهتر از آنچه به ما گمان دارند
يَظُنُّونَ، وَ اغْفِرْلَنا ما لايَعْلَمُونَ.قرار ده، و از ما آنچه را که خبر ندارند بیامرز.