و این باب مشتمل است بر سه فصل:
فصل اول در تفسیر
فصل دوم از ذکر ده حدیث از احادیث نبوی که شیخ قدس الله روحه شرح آن فرموده.
فصل سوم در شرح ده کلمۀ شطح از شطحیات مشایخ قدس الله ارواحهم.
الفصل الاول فی التفسیر
قال الشیخ قدس الله روحه: سمیت الفاتحة فاتحة لانفتاح ابواب خزاین اسرار الکتاب بها، لانها مفتاح کنوز لطایف الخطاب، لانجلائها ینکشف جمیع القرآن لاهل البیان. لان من عرف معانیها، یفتح بهااقفال المتشابهات، و تقتبس بها انوار الایات.
بسم الله: الباء بره للعموم، والسین سره للخصوص و المیم محبته لخصوص الخصوص.
و قال ایضا: الباء ببقائی بقا ارواح العارفین فی بحار العظمة. والسین ای بسنایی سمت اسرار المشتاقین فی هواء الهویة و المیم ای بمجدی وردت المواجید الی قلوب الواجدین من انوار المشاهدة.
و روی عن النبی صلی الله علیه و سلم: ان الباء بهاؤة، والسین سناؤه و المیم مجده.
فایدة اخری. قوله تعالی:« فاذکرونی اذکرکم» الایة. قال الشیخ قدس الله العزیز. فاذکرونی بلسان الاسرار، اذکرکم بکشف الانوار و اشکروا لی بخالص العبودیة و لا تکفرونی بعد ادراک المعرفة.
و ایضا: فاذکرونی بالاعراض عن الکون اذکرکم بالارتفاع البون. و اشکروا لی ببذل الاشباح و لا تکفرونی بتعذیب الارواح.
و ایضا: فاذکرونی فی زمان الغفلة، اذکرکم بانزال الرحمة، و اشکروا لی بقصد القربة و لا تکفرونی بتساوی البشریة.
قال الواسطی رحمة الله علیه: حقیقةالذکر الاعراض عن الذکر و نسیانه، و القیام بالمذکور.
و قال بعض العراقیین فی قوله: فاذکرونی اذکر کم، قال: سر مع الحق یحتمل الموارد، و هو ذکره ایاک، لولا ذکره ایاک ماذکرته.
و قیل: اذکرونی بجهدکم و طاقتکم لا قرن ذکرکم بذکری، فیتحقق لکم الذکر. و حقیقيةالذکر ان ینسی کل شیی سوی مذکوره، لاستغراقه فیه، فیکون اوقاتة ذکرا وانشد:
و قال بعض المتاخرین من اهل الخراسان: کیف یذکر الحق بعقول مصنوعة و اوهام مطبوعة، فکیف یذکر بالزمان من کان قبل الزمان علی ما هوبه. اذاالحق سبق کل مذکور.
و قیل: اذکرونی علی الدوام لیطمئن قلوبکم بی، لانه یقول: الا بذکر الله تطمئن القلوب.
و قال بعضهم: اتم الذکر ان تشهد ذکرالمذکور لک بدوام ذکرک له،
و قیل: اذکرونی بالتوبة اذکرکم بالمحبة.
و قیل: اذکرونی فی افراحکم، اذکرکم فی همومکم.
و قیل: اذکرونی بالنعمة اذکرکم بالمزید.
فایدة اخری. قوله تعالی: شهدالله انه لا اله الا هو و الملائکة و اولوالعلم قایما بالقسط، لا اله الا هو العزیز الحکیم. ان الله تبارک و تعالی و تقدس، کان بذاتة و صفاته عالماً و عارفاً کما ینبغی منه لنفسه. فشهد لنفسه بنفسه قبل القبل و کون البعد و کون الکون. فلیس مقابل علمه بنفسه جهل، و لیس مقابل معرفته بنفسه نکرة، و لیس مقابل شهادته بنفسه عجز و وحشة. بل وصف نفسه بنفسه. و شکر نفسه بنفسه. اذلیس للحق الی معرفته و العلم بنفسه سبیل. فائنی بنفسه علی نفسه لعلمه بعجز خلقه عن معرفة وجوده. فمراده من شهادته بنفسه قبل وجود العلم تعلیما لعباده، تلطفا منه علیهم، و الا هو منزه عن وجود الخلق، و ان الله لغنی عن العالمین. فشهادته لنفسه حقیقة، و شهادة الخلق له رسم. فالحقیقة بدت من الحقیقة، و یعود الی الحقیقة. و الرسم بدا الی الرسم، یعود الی الرسم. لان القدم منفرد عن الحدث من جمیع الوجوه علما و رسماً و حقیقة. ثم خلق الملائکة، و کشف لهم ذرة من نور قدرته، فاقتبسوا من نوره نورا، فابصروا به آثار افعاله القدیمة، فشهدوا به و بوحدانیته و ازلیته و سرمدیته رسماً منهم فی العبودیة لاحقیقة منهم فی الربوبیة. فرضی الله تعالی به عنهم امرا و رسما لا حقیقة و وصفا. ثم خلق الانبیاء و الاولیاء، و ابرزلهم انوار جمال ذاته فی مصابیح ارواحهم قبل الاجساد بالفی الف عام. فنظروا بنوره الی جماله و جلاله، و تحیروا فی کنه عظمته و کبریاء جبروته، و عجزو عن ثنائه و وصفه و شکره لنفسه. فخاطبه الحق جل سلطانه: بنعت تعریف نفسه لهم، فقال: الست برکم؟ قالوا بلی. فشهدوا بعد اقرارهم فی محل الخطاب. فشهادتم رسم التعلیم، لا من حقیقة رسم القدم.و الفرق بین شهادة الملائکة و بنی آدم من اهل العلم ان الملائکة شهدوا من حیث الیقین و اولوالعلم من حیث المشاهدة. و ایضا شهادة الملائکة من رویة الافعال، و شهادة العلماء من رویة الصفات.
و ایضاً شهادة الملائکة من رؤیة العظمة، و شهادة العلماء من رؤیة الجمال و لاجل ذلک یتولد من رؤیتهم الخوف، و من رؤیةالعلماء الرجاء. و شهادة العلماء بالتفاوت. فشهادة بعضهم من المقامات، و شهادة بعضهم من الحالات، و شهادة بعضهم من المکاشفات، و شهادة بعضهم من المشاهدات. و خواص اهل العلم یشهدون به له بنعت ادراک القدم و بروزنور التوحید من جمال الوحدانیة. شهادتهم متعرقة فی شهادة الحق، لانهم فی محل المحض من رؤیةالقدم.
و قال ابن عطاء رحمةلله علیه: ان الله شهد لنفسه بالفردانیة و الصمدیة و الاحدیة و الابدیة، ثم خلق الخق فشغلهم بعبادة هذه الکلمة، فلا یطیقون حقیقة عبادتها. لان شهادتة لنفسه حق و شهادهم بذلک رسم، و انی یسوی الحق مع الرسم.
و قال ابویزید، رحمة الله علیه، یوما لا صحابه: بقیت البارحة الی الصباح اجهدان اقول: لااله الا اله، فما قدرت علیه. قیل: ولم؟ قال: ذکرت کلمة قلتها فی صبای جائتنی وحشة تلک الکلمة، فمنعتنی عن ذلک. و اعجب ممن یذکرالله و هو متصف بشئی من صفاته.
و قال المزنی رحمة الله علیه: دخل ابن المنصور رحمةالله علیه، بمکة، فسئل عن شهادةالذر للحق بالوحدانیة، و عن التوحید فقلنا: هذا یلیق بالحق. فقال هذایلیق به من حیث رضی به نعتا و امرا، و لا یلیق به وصفا و لا حقیقة، کما رضی بشکر نالنعمه انی یلیق شکرنا بنعمه.
قیل فی قوله: و اولوالعلم: ان العلم ثلاثة: عالم بامرالله و احکامه، فهم علماء الشریعة. و عالم بصفاته و نعوته، فهم علماء السنة. و عالم به و باسمائه، فهم العلماء الربانیون.
قوله: و هو العزیز الحکیم، العزیزان یمتنع کنه قدمه من مطالعة المخلوقین.
فایدة اخری. قوله تعالی: قل اللهم مالک الملک توتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاءالایة. قال الشیخ، قدس الله روحه، خص الله تعالی نفسه ومدحه بملک الربوبیة و انه ذوالملک والملکوت و الجبروت، و ملکه قدیم، و هو موصوف به فی الازل، و یبقی له الی ابدا لابد و هو متفرد به.
ثم خص بملکه الذی هو صفاته من یشاء من انبیائه [و اولیائه. فالملک الذی خص الانبیاء به] هوالاصطفاء و الاجتباء و الخلافة و الخلة و امحبة و التکلیم و الایات و المعجزات و المعراج و المنهاج والرسالة و النبوه. و خض بما ذکرت من الانبیاء صلوات الله علیهم، آدم و شیث و ادریس و نوح و هود و صالح و ابراهیم و اسمعیل و اسحق و یعقوب و یوسف و یونس و لوط و شعیب و حرقیل و خضر و موسی و هرون و یوشع و کالب و ایوب و داود و سلیمان و زکریا و یحیی و عیسی و محمد سیدالرسل و خاتم الانبیاء صلوات الله و سلامه علیه و علیهم اجمعین.
فکسی الله تعالی سفرة الانبیاء و الرسل. علیهم السلام، کسوة الربوبیة و السلطنة، فظهر منهم الایات و المعجزات. و قهر و ابعز ملک النبوه و الرسالة جبابرة الارض. و هذا موهبة خاصة ازلیة سبقت لهم بعنایة الله تعالی فی ازلی علمه و حرمها علی اهل الخذلان فی سابق علمه و هو معنی قوله: «توتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء» و ما قال تعالی لخلیله:«لاینال عهدی الظالمین». و اما الملک الذی خص به اولیائه فعلی اربعة اقسام:
قسم منها الکرامات و الایات: مثل تقلیب الاعیان و طی الارض و استجابة الدعوة، و هو لاهل المعاملات.
و قسم منها و هو اشرف من الاول، و هو المقامات،، مثل الزهد والورع و التقوی و الصبر و الشکرووالتوکل و الرضا و التسلیم و التفویض، و التقویم و الصدق و الاخلاص والاحسان والاستقامة و الطمانینة، و هو اول الدرجات.
و قسم منها: و هو اشرف من الثانی، هو الوجد والنجوی و المراقبة و الحیاء و الخوف والرجاء و المحبة و الشوق و العشق و السکر و الصحو، و هو لاهل الحالات.
و قسم منها: و هو اشرف من الثالث، و هو الکشف و المشاهدة والمعرفة و التوحید و التفریدو الفناء و البقاء، و هو لاهل المعاینات.
هذه الاحوال التی ذکرناها اصل ملک الولایة. فمن خض بها، فقد بلغ ذروة ملک الازل والابد. و من حرم منها، فقد سقط عن حظ الدنیا و لآخرة. یعزبهاسادة اولیائه. فملکوا جمیع القلوب بفراست نور الغیب، و یدل بانزاعها عن اعدائه حتی لاینالوا عهد کرامته فی الدنیا و لآخرة.
و ایضاً «توتی الملک من تشاء» یعنی صرف المحبة بحلة الکرامة و نعت الطهارة عن الاکوان. و «تنزع الملک مممن تشاء» ملک العبودیة وعرفان الربوبیة «ممن تشاء» ای: من لیس له استعداد المعرفه. «وتعز من تشاء» بالانس و الشوق . والعشق. «و تذل من تشاء» بالحرامان و الخذلان و فقد حقایق القرآن.
و قال ابوعثمان:الملک الایمان. و هذا دلیل علی ان الایمان لایتحقق علی شخص الا بعد الکشف و السلامة له فی الانقلاب الی ربه، و ربما یکون عاریة، و ربما یکون عطاء. قال الله تعالی: «توتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء» فهو مترسم برسم الملوک، و قد نزع منه ملکه.
و قال محمدبن علی رحمة الله علیه: الملک المعرفة، تعطی معرفتک من تشاء من عبادک و تنزعها عمن تشاء. و تعز من تشاء باصطفائک و اجتبائک. و تذل من تشاء بالاعراض عنه. «بیدک الخیر» ای منک الاصطفاء و الاجتباء قبل اظهاره عباده العابدین.
و قال الواسطی فی قوله «قل اللهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء تنزع الملک ممن تشاء». و قال: طوبی لمن ملکه قلبه و جوارحه کی یسلم من شرورهما.
و قال الشبلی. فی قوله: الملک فی الاستغناء بالمکون عن الکونین. والله اعلم.
فایدة اخری قوله تعالی «و هو الذی جعلکم خلایف الارض» ای جعلکم خزاین جودی من المحبة و المعرفة و الولایة. و بین، تعالی، فی هذه الامة النجباء و الاولیاء و الاصفیاء و الانبیاء و الاتقیاء و الاخیار و الاوتاد و الخلفاء، یخلف بعضهم بعضاً، کما وصف ، علیه السلام، الابدال و اولیاء فی حدیث مروی بقوله: اذامات و احد منهم ابدل الله مکانه واحدا.
و صرح بخطابه: ان درجاتهم متفاوتة بقوله: و رفع بعضکم فوق بعض درجات. لاقتداء بعضهم ببعض. درجة بعضهم المعاملات، و درجة بعضهم الحالات، و درجة بعضهم المکاشفات، و درجة بعضهم الفراسات، و درجة بعضهم الکرامات، و درجة بعضهم المواجید و الواردات، و درجة بعضهم الحکمیات و درجة بعضهم اللدنیات، و در جة بعضهم المعرفة، و درجة بعضهم التوحید، و درجة بعضهم التلوین، و درجة بعضهم التمکین، و درجة بعضهم الیقین، و درجة بعضهم الفناء، و درجة بعضهم البقاء، و درجة بعضهم الحیرة و درجة بعضهم الوله و الغیبة، و درجة بعضهم السکر، و درجة بعضهم الصحو، و درجة بعضهم الاتصاف، و درجة بعضهم الاتحاد و علم العام و علم الخاص و علم العلم و معرفة العلم و السر و معرفة السر و الخبر و معرفة الخبر و العلم المجهول. و ما ذلک الارسوم مندرسة و طریق منطمسة لان هناک ظهور کنه القدم ولایبقی مع القدم الاالقدم.
فایدة اخری قوله تعالی: و لما فصلت العیر قال ابوهم انی لاجدریح یوسف لولا ان تفندون قال الشیخ لما خرج العیر من مصر، هب ریح الصباعلی القمیص و جاعت الی یعقوب، و هبت علی وجهه، و نشقته ریح یوسف. فقال انی لاجدریح یوسف و جد ریح یوسف من مسافة ثمانین فرسخا، لانه کان فی کل انفاسه مستنشقالریح یوسف. و هکذاشان کل عاشق یتعرضون لنفحات ریح وصال الازل و یستنشقون نسایم ورد مشاهدة الابد بقلوب حاضرة وعیون باکیة فی سحاری الخلوات والبوادی. کانهم ینشدون هذین البیتین کل وقت شوقاً الی تلک المعادن:
و کذلک قال النبی، صلی الله علیه و سلم: ان لربکم فی ایام دهر کم نفحات الافتعرضوالنفحات الرحمن. ما اطیب حال المحبین حیث را قبوا لوایح کشف الصفات من معادن الذات و طلبتهم عرایس القدم فی قمیص الالتباس، کانهم ینشدون من غایة الشوق الی تلک المعاهد هذین البیتین:
فدیت لهذه القصة الحسنه الالهیة، ما احسن شمایلها، و لما اطیب لطایفها، و ما انور لوایحها، انظر کیف اخبر سبحانه من حسن احوال العاشقین و المعشوقین قال: نحن نقص علیک احسن القصص. علم یوسف مواسات ریح الصیا فاودعها ریحه، حتی اسرع من البشیر فی اتصال الخبر الی یعقوب شوقاً منه الی وصال یعقوب اذکر فی هذه المعنی بیتین لطیفین:
و معنی قوله: «لولاان تفندون» علم ان لم یکن فی بلاء المعشوقین لم یستنشق ریح المعشوق. فیریب المخبر بما لو کشف له.
قال جعفر، رضی الله عنه، یقال: ان ریح الصبا سال الله تعالی، فقال: خضنی بان ابشره بابنه! فاذن الله له فی ذلک. و کان یعقوب ساجدا، فرفع رأسه، و قال: «انی لاجد ریح یوسف» فقال له اولاده:« انک لفی ضلالک القدیم». ای فی محبتک القدیم. و کان الریح ممزوجاًبالعنایة و الشفقة و الرحمة و الاخبار بزوال المحنة، و کذلک المومن المتحقق یجدنسیم الایمان فی قلبه و روح المعرفة من العنایة التی سبقت له من الله فی سره.
و قال الاستاد: کان امر یوسف و جدفیه علی یعقوب شکلا، فلما زالت المحنة تغییرت بکل وجه الحالة.
قیل: کان من یوسف الی یعقوب اقل من مرحلة حیث القوة فی الحب فاستر علیه خبره و حاله. و لما زال البلاء و جدریحه، و بینهما مسافة ثمانین فرسخا من مقامه الی کنعان، و یقال: لایعرف ریح الاحباب الاالاحباب. فاما علی الاجابت هذا حدیث مشکل ان یکون للانسان ریح.
و قیل: فی قوله:«لولا ان تفندون» تفرس فیهم انهم یبسطون لسان الملامة فنبهم علی ترک الملامة فلم ینجح فیهم فزادوا فی الملامة بان قرنواکلامهم بالقسم و قالوا:«تالله انک لفی ضلالک القدیم» لم یحتشموا اباهم، و لم یراعوا حقه فی المخاطبة فوصفوه بالضلال فی المحبة.
و یقال ان یعقوب قد یعرف من الریاح نسیم یوسف و خبر یوسف کثیراً حتی جاء الاذن للریاح. و هذا سنة الاحباب مسئلة الدیار و مخاطبة الاطلال. و فی معناه انشدوا:
قوله تعالی:«تالله انک لفی ضلالک القدیم»ای انت غایب فی واد العظمة بروحک، بسرک هایم فی قفار الازلیة، و بعقلک تائه فی شوامخ القدرة، و به قلبک مستغرق فی بحار الشوق و العشق و المحبة، فتری ناحیة جمال معشوقک، و تستنشق من جمیع الریاح نسیم محبوبک، و انت و الله لایعتبر قولک بهذا، فانت تحیر العاشقین و هیجان المحبین.
قال جعفر، رضی الله عنه، سئل بعضهم: ما العشق؟ قال ضلال، الاتری الی قوله:«انک لفی ضلالک القدیم» و حکمة القی القمیص علی الوجه، ان قمیص الحبیب لم یکن له موضع الا وجه العاشق. کذلک القوه علی وجه ابی. و فی موضع یضع العشّاق تراب اقدام المعشوقین علی عیونهم کیف لا یوضعون قمیص الاحباب علی وجوههم.
و فی حدیث المروی ان النبی صلی الله علیه و سلم، اذا رای وردا اوباکورة، قبلها. و وضعها علی عینیه، و قال: هذا حدیث عهد بربه.
قال النهر جوری: القی علی وجه نورالرضا، فارتد بصبره مواقع القضاء.
و قال بعضهم لما جاءالبشیر من الله بالصفح منه فی بکاه، و التاسف علی غیره، ورد یوسف الیه. و قال سفین: لماجاء البشیر الی یعقوب، قال له یعقوب: علی ای دین ترکت یوسف؟ قال: علی الاسلام، قال: الآن تمت النعمة.
فایدة اخری: قوله تعالی:«من عمل صالحا من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیوة طیبة». قال الشیخ فی معناه: ان العمل الصالح ثلثة اشیاء: التبری من الکون و ما فیه بنعت تصاغره فی عین من یری القدم، و بذل الوجود لتصاریف الربوبیة بنعت الرضاء و اللذة فی البلاء،و رفع النظر عن الجزاء و الاعواض بکل حال و هو مؤمن بان وجوده و طاعته لایلیق بحضرت القدم.
و قال ابن عطاء: الحیوة الطیبة اسقاط الکونین عن سره حتی یبقی مع به.
و قال سهل بن عبدالله: ذلک قلب بقی مع الله بلا رؤیة الکون.
و قال النوری الحیوة الطیبة عیش الفقراء الصبر. و قیل عیش الفقراء الراضین.
و قال الجریری: هوا العیش مع الله و الفهم عن الله.
و قال جعفر الصادق، رضی الله عنه: یعیش مع الخلق بالنفس، و قلبه معلق بمشاهدة الله. و قال ایضاً، رضی الله عنه: قلب مع الصفاء، و بدن مع الوفاء، و روح مع اللقاء.
و قال ایضا: اذا کان قلبه فی محبةالله و لسانه فی ذکر الله و جوارحه فی خدمته، فذلک حیوة طیبة.
و قال ایضا: اذا اجتمع له خمس مقام و هی: عیش السرمدیة، و حیوة الابدیة و صدق العبودیة و قرب الصمدیة و ملک الازلیة، فذلک حیوة طیبة.
و قال الواسطی: هوالرضاء بالمیسور، و الصبر علی کریه المقدور. فما طابت حیوة احد الابالرضاء بما قدرالله و قضی.
و قیل فی قوله: «و هو مؤمن»:العمل الصالح لایکون من غیر المؤمن، فمعناه عمل صالحا فی الحال، و هو مومن فی المآل. لان صفاء الحال لاینفع الامع وفاء المال. فان الامور بخواتیهما، و یقال: «و هو مؤمن» ای مصدق بان نجاته بفضل الله بعلمه الصالح.
و یقال الحیوة الطیبة هو نسیم القرب و قال: الحیوة الطیبة ما یکون مع المحبوب. و فی معناه قالوا:
قال الاستاد: فاما الخواص فالحیوة الطیبة لهم ان لایکون لهم حاجة و لاسؤل ولالزب و لامطالبة. و کم بین من له مراد فیرتفع و بین من لاارادة له فلا یرید شیئا.الاولون قایمون بشرط العبودیة و الآخرون معتقون بشرط الحریة.
فایدة اخری. قوله تعاله:«فلما قضی موسی الاجل و سار باهله آنس من جانب الطور نارا» الآیة، قال الشیخ فی معناه: افهم ان مواقیتا لانبیاو الاولیا وقت سیرالاسرار من بدو الارادة الی عالم الانوار، و انفاسهم من بدو الارادة، بل من وقت الولادة، بل من کون الروح الی العدم فی مشاهدة القدم منقسمة علی شرایف الاحوال فی کل نفس لهم سیر و وجد و حال و خطاب و مقام و کشف و مشاهدة، فاجعل ذا الارادة اجل المعاملات و اجل المقامات و اجل الحالات. فاذاتم «و ایل العارف» و امارات الکواشف لموسی علیه السلام و لم یبق علیه حق الارادات و المقامات و المعاملات، و ظهرله عین القدم فی عین الجمع و بان نور الازل فی النار بعد انقضاء الاجل قال:«انی آنست نارا». و الحکمة فی ذلک ان طبع الانسانیة یمیل الی الاشیاء المعهودة، کذلک تجلی النور فی النار لاستیناسه بلباس الالتباس، فاخبر عن حال الاستیناس، وقال: «انی آنست نارا» ای ابصرتها و آنستها. و لا یخلوالنار من الاستیناس خاصة فی الشتاء. و کان شتاء فتجلی الحق بالنور فی لباس النار. لانه کان فی طلب النار فاخذ الحق مراده، و تجلی من حیث اراد به: و هذا سنته تعالی الا تری الی جبرئیل علیه السلام، انه و اذا علم ان النبی صلی الله علیه و سلم احب دحیة، فاکثر اتیانه الیه، کان علی صورة دحیة. فلما وصل موسی الی المقصود، ذهب النار، و بقی النور و ذهب الانس و بقی القدس. ثم ذهب النور و بقی عین الصفة. ثم عین الذات. فلما و له و تحیر فی صولة الازل، و بان العیان، لم یبق له العرفان، و ظن ظنونا منها انه کان فی سره این انا، و ایش ما اری؟ هل یرون لموسی ما یری موسی اوان موسی نام عن موسی و مایری، او یری و لایعرف. و کان ان یضمحل فی الحیرة، اذا بان الکشف بالبدیهة خارجاً عن العادة فناداه الحق: این انت یا موسی! انی اناالله. فاوقعه بطیب الخطاب من الفناء الی البقاء و من المعرفة الی الجمع حتی انس بالانس ثم بالقدس، و بقی مع الحق بنعت العرفان فی محل العیان. فاوایل الاحوال دسائم و سائم ثم واسطة ثم حقیقة، فارتفع الوسایط، و بقی الحقایق.
فایدة اخری. قال الله تعالی: فاوحی الی عبده ما اوحی ما کذب الفؤاد ما رای، الآیة. قال الشیخ فی معناه: ابهم الله سر ذلک الوحی الخفی علی جمیع فهوم الخلایق من العرش الی الثری بقوله تعالی:«ما اوحی» لانه ما عین ای شیی اوحی الی حبیبة لان بین المحب و المحبوب سر لایطلع علیه غیرهما. و اظن:ان لو بین کلمة من تلک الاسرار لجمیع الاولین و الآخرین، لما تو جمیعا من ثقل ذلک الوارد الذی ورد من الحق علی قلب عبده. احتمل ذلک المصطفی، صلوات الله و سلامه علیه، بقوة رحمانیة ملکوتیة لاهوتیة البس الله ایاه و لولا ذلک لم یحتمل ذرة منها لانها انباء عجیبة و اسرار ازلیة لو ظهرت کلمة منها، لتعطلت الاحکام، و لفنیت الارواح و الاجسام، و اندرست الرسوم و اضمحلت العقول و الفهوم و العلوم. هکذا رسم العلوم المجهولة التی تنبی، عن عین العشق بین العاشق و المعشوق. و ذلک سرفی سر و غیب، یسقط عند ذلک حکم العبودیة، لان ذلک محض الانبساط و ظهور الکشف الکلی و غلبات سیول الرحمة الازلیة الواسعة التی تجری من بحر القدس و انوار الانس. ربما نشق الله من نفحات رحمتها و وردها مشام المستنشقین نسایم الوصال و شمال الجمال. فیطیرون بوجدانها، و یضحکون و یبکون و یرقصون و یصیحون من لذة ما وصل الیهم من عرفانها و یسترون تلک الاسرار عن الاغیار، کما انشد:
قال جعفر الصادق، رضی الله عنه، فی قوله: «فاوحی الی عبده ما اوحی» بلاواسطة فیما بینه و بینه سرا الی قلبه. لایعلم به احد سواه بلا واسطة، الا فی العقبی حین یعطیه الشفاعة لامته.
قال الواسطی: القی الی عبده ما القی، و لم یظهر ما الذی اوحی، لانه خصه به. و ما کان مخصوصا به کان مستورا، و ما بعثه به الی الخلق کان ظاهرا.
قوله تعالی: «ما کذب الفواد فما رای» ذکرالله تعالی رؤیة فؤاده، علیه الصلوة و السلام، و لم یذکر العین. لان رؤیة العین سر بینه و بین حبیبه، و لم یذکر ذلک غیره علیها، لان رؤیة الفؤاد عام، و رویة البصر خاص. اراه جماله عیاناً، فراه ببصره الذی کان مکحولا بنور ذاته و صفاته، و یبقی فی رؤیته بالعیان ماشاءالله کان. فصار جسمه بجمیعه ابصارا رحمانیة. فرای الحق بجمیعها، فوصلت الرؤیة الی الفؤاد. فرأی فؤاده جمال الحق و رأی ما رأی عینه. و لم یکن بین ما رأی بعینه و بین ما رأی بفواده فرق. الابهام و کشف العیان بقوله: «ما کذب الفؤاد ما رأی». حتی لایظن الظان انما رأی الفؤادلیس کما رأی بصره بالظاهر. اذکان باطن حبیبه هناک ظاهرا، و ظاهره باطنا. راه بجمیع شعراته و ذرات وجوده و لیس فی رویة الحق حجاب للعاشق الصادق، فانه یغیب عن الرؤیة شیئی من وجوده، فبالغ الحق سبحانه فی کمال رؤیة حبیبه. و کذلک قال علیه الصلواة و السلام: «رایت ربی بعینی و بقلبی» رواه ابن المسلم الحجاج فی صحیحه.
قال سهل: «ما کذب الفؤاد ما رأی البصر» و قال هو فی مشاهدة ربه ما یبصره بقلبه.
قال ابن عطاء: ما اعتقد القلب خلاف ما رآه العین.
و قال ابن عطاء: لیس کل من رای مکن فوأده من ادراکه. اذالقیا قد یظهر مضطرب السر عن حمل الوارد علیه. و الرسول، صلی الله علیه و سلم، محمولا فیها فی فوأده و عقله و حسه و نظره و هذا یدل علی صدق طویته و حمله فیما شوهد به و السلام.
فایدة اخری. قوله تعالی: «بسم الله الرحمن الرحیم. اذا جاء نصرالله و الفتح ورایت الناس یدخلون فی دین الله افواجا فسبح بحمد ربک و استغفره انه کان توابا»
قال الشیخ، قدس الله روحه، فی معناه: اذا جاء نصر الله و الفتح، نصرالله لحبیبه و جمیع احبائه، افرادهم بقردانیته عمادونه و انجاهم عن حبس النفوس و ابلاغهم مقام الانس و ظفرهم علی کل نعته لهم و ادل ما علیهم من حقوق العبودیة، و الفتح انفتاح ابواب الوصال و انکشاف انوار الجمال و بلوغهم عین الکمال.
وایضاً: نصرالله کشف غطاءالنفس والفتح وقوع نور القدس فی القلب اذا ذهب قیام الحدثان فجاءالنصر، و اذا انکشف جمال الرحمن قام الفتح. و ذلک بشارة الله لحبیبه بوصوله الیه و تخلصه من اعباء النبوة و مشقة الرسالة و رؤیة الاغیارفامره بتقدیسه لنفسه و الاستغفار منه لامته بقوله: «فسبح بحمد ربک و استغفره انه کان توابا» اذا کمل فی المعرفة و استقام فی التوحید، و اقبل بکماله نحو الحق عند رجوعه من نفسه الیه کان معه بحار السنا و العرفان و الایقان و الایمان. فابرز الحق نورا من قدس قدمه. فسقط عنه مامعه من جمیع الثناء. فامره باستیناف ثنائه به لابنفسه، واعلمه بطریق الثناء علیه فی ایام الوصول الیه.
قال: «فسبح بحمد ربک» ای نزهه عماجری علی قلبک فی طول عمرک، فانه اعزمن ان یلحقه وصف الواصفین و حمد الحامدین. فانت سبحه بحمده لربک. الاتری کیف قال: «فسبح بحمد ربک» ای بحمد ربک فسبحه الحمد الذی حمد نفسه فی الازل.
و ایضاً: ای سبح بحمد ربک الذی بحمده ما وصل مدحته مدح المادحین و لا حمد الحامدین، و استغفره من حمدک و ثنائک و جمیع اعمالک له و عرفانک به فان الکل معلول، اذ وصف الحدثان لا یلیق بجمال الرحمن، فانه کان موصوفا بوصفه لا بوصف الغیر. و کان قابل التوب فی الازل ذی الطول و المنة علی عباده حیث قیل ثناء هم و تسبیحهم و توبتهم اذا کان بنعت العجز عن ادراک کنه قدمه، و الاعتراف بالجهل عن المعرفة بحقیقة وجوده.
قال ابن عطاء، فی قوله «اذا جاء نصرالله و الفتح» اذا شغلک به عمادونه فقد جاءالفتح من النصر، و الفتح هو النجاة من السجن و البشری بلقاءالله تعالی.
و قال الواسطی: ای فتح علیک العلوم، فسبح بحمد ربک و استغفره علی ما کان منک من قلة العلم بما ارید منک انه کان توابا.
و قیل: اذا فتح الله قلبک برؤیة منته علیک، اقبل الله قلوب عباده الیک حتی یاتوک فوجاً فوجا.
قال بعضهم: احمدالله حیث جعلک سبب وصول عباده الیه، و استغفر الله من ملاحظة دعائک فان من اجابک هو الذی «اجساف» وقت المیثاق، و کنت «له» لسعادة فی الازل، فریق فی الجنة و فریق فی السعیر. جعلنا الله من السعداء المقبولین.
فصل دوم در شرح ده حدیث از احادیث نبوی.
شیخ رحمة الله علیه، در دیباچۀ کتاب شرح احادیث بعد از تحمید حق جلاله، و مرصلوات بر رسول صلی الله علیه چنین فرموده: کل کلمة صدرت من معدن الرسالة بحر من بحار الحکمة، و کل لفظة سارت من کفایة اشارته نهر من انهار المعرفة، یستغرق فیها فهوم الفهماء و علوم العلماء و عقول العقلاء.فغرفت غرفة من مکنونات اسرار النبویة و قبضت من بَیدر کماله قبضة من لطایف رموزه الرباینة و بینتها بلسان المعرفة و الله المستعان و علیه التکلان.
الحدیث الاول: قال النبی، صلی الله علیه و سلم: العلم علمان علم ثابت باللسان و علم ثابت بالقلب. و ذلک حجة الله علی خلقه صدق رسول الله.
شیخ قدس الله روحه، چنین گوید که: این دو علم یکی اشارت به علم شریعتست، و یکی عبارت از علم طریقت. و این هر دو علم دوحجت است برخلق که علم ظاهر گواه علم باطن است، و علم باطن حقیقت علم ظاهر است. واین هر دو علم ره نمایی است بطریق حق. علم ظاهر راه نمایده است به معاملات و مقامات، و علم باطن راه نمایست به احوال و معارف و کواشف. پس علم علما را و حقیقت اولیا را: و این هر دو بر مومنان و صادقان و سالکان طریق الله حجت است. و بواسطۀ علم راه راست از گمراهی پیدا گشت. وماذا بعد الحق الاالضلال. و آنکس که باور ندارد به علم باطن و اقتدا نکند به علم ظاهر، علم ظاهر حجت است بر ظاهر او و بر احکام او. و علم باطن حجتست بر باطن او در احوال و مقامات و همچنین حجت است علم شریعت به لسان ظاهر بر آنکس که نیست مر ویرا سیر باطن در طلب معرفت. و علم باطن علم اسرار ملکوتست و آن علم نه از علم تکلیف است. بل موهبتی است خاصه که اهل اصطفا را ارزانی داشتهاند. و این علم علم خضر و الیاس است.
الحدیث الثانی. قال النبی، صلی الله علیه وسلم: ان لله تعالی علی وجه الارض ثلثمائة عباد، قلوبهم علی قلب آدم، صلوات الله علیه، و اربعین قلوبهم علی قلب ابراهیم، علیه السلام، و سبعة قلوبهم علی قلب جبرئیل علیه السلام، و خمسة قلوبهم علی قلب میکائیل، علیه السلام، و ثلثة قلوبهم علی قلب اسرافیل، علیه السلام، و واحد قلبه علی قلب عزرائیل علیه السلام.
صدق رسول الله.
شیخ رحمة الله چنین فرمود که: در این حدیث سید عالم، صلوات الله و سلامه علیه، فضیلت و مرتب خود بیان فرمود بر آدم و ابراهیم و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل، علیهم السلام.
چون دلهای بُدلای امت او را این فضیلت بود که آنچه سادة انبیا و قدوة ملائکه میبینند بُدلای امت او بدیدۀ دل او را میبینند، و بهیچ دل تشبیه آن به دل خود نفرمود. از آن معنی که دلهای انبیاء و اولیاء و ملائکه در تحت العرش جولان میکنند، و دل مبارک وی فوق العرش در میدان جبروت و انوار قدم سیر و طیر میکند.
دیگر ازین حدیث ما را معلوم گردانید که آن دلها که به دل آدم ماند محل علم اسماء و اصطفاء است، و موضع ممحبت و حزن و ندمت علی الدوام، چنانکه دل آدم بدین صفات موصوف بود.
دیگر اعلام فرمود مارا از دلهای چهل گانه که محل خلت و یقین و مشاهده و مکاشفه است. همچنانکه دل ابراهیم خلیل صلوات الرحمن علیه، برگزیده بود به خلت و محبت و مشاهده و یقین و رؤیت ملکوت. همچنانکه حق تعالی در قرآن وصف وی فرمود: و کذلک نری ابراهیم ملکوت السموات و الارض، و لیکون من الموقنین.
دیگر ما را مفهوم گردانید که دلهای هفت تنان موضع و محل جلال و اجلال و هیبت و معرفت و خوف است، چنانچه دل جبرئیل. واین طایفه را تقلیب اعیان ارزانی داشتهاند، و این مرخاصیت جبرئیل است، علیه السلام.
و از این حدیث معلوم میگرداند ما را که دل آن پنج تن، که دل ایشان چون دل میکائیل است محل رجا و بسط و انبساط و علم غیب است، همچنانکه بر دل میکائیل این صفات غالب است. و از این است که خازن امطار و نبات و ارزاق بنی آدم است.
و دیگر خبر داد ما را از آن که دل آن سه تن که به دل اسرافیل ماند، محل وحی و الهام و رؤیت عظمت سلطان کبریاء حق و احتشام که دل اسرافیل بدین صفات متصف است. و این طایفه اهل تمکین و احتشاماند.
دیگر اعلام فرمود که دل قطب صاحب هیبت و صاحب سلطنت بود. و از این بیان معلوم میشود که مقام او بالای مقام اولیاء است چنانکه علم عزرائیل بالای علوم این ملائکه است. و علم ملائکه وانبیاء در جنب سید انبیاء صلوات الله علیه، همچنان بود که قطره به نسبت با دریا. زیرا که رسول، صلوات الله علیه، همه را میداند به علم حق، و اشیاء را شناخته به نور حق، و در عین الحمع بود در همۀ احوال، و از سر او پوشیده نبود هر چه بود و هر چه نبود و هر چه خواهد بود. چنانکه فرمود، علیه الصلواة و السلام والتحیة و الرضوان: «لایتقلب جناح طایر الا و عندنا علم» و هو مرآت الوجود، و دل مبارکش دل آفرینش بود، و وجود شریفش آینۀ کون، درو درخشان بود افعال قضا و قدر از عرش تا به ثری در همه وقت. والسلام.
الحدیث الثالث- قال النبی، صلی الله علیه و سلم: «و انه لیغان علی قلبی، و انی لاستغفر الله فی الیوم اکثر من سبعین مرة» صدق رسول الله.
شیخ ما رحمةالله علیه چنین میفرماید که. این سریست ازحال رسول، و در بیان این حدیث شصت وجه ایراد فرموده: بعضی نقل از مشایخ کرده و بعضی استنباط خاطر مبارکش. از آن چند وجه که قریب الفهم بود التقاط کرده شد. چنین گوید: که این سریست از حال رسول، صلی الله علیه و سلم، و حال او از آن عزیزتر است که هر کس را بر آن اطلاعی بود از انبیاء و مرسلان و مقربان وصدیقان. و این معنی بود که فرمود: لی مع الله وقت لایسعنی فیه ملک مقرب و لانبی مرسل و هیچکس به مقام او نرسید و نرسد ابدالابد که او مخصوص بود به مقام محمود و مقام محمود دنودنو است. جز او در این مقام نرسید نه خلیل و نه کلیم و کی تواند که تصرف در حال او کند، و شرح حال او گوید. بلی چاکران حضرت او بعد از اعتراف بر عجز و قصور خود از حال شریفش،هم به آثار انوار او، از بهار اسرارش تیمنا و تبرکا معترف شدند، و قطرهای از دریایی نمودنداقتداء بر مشایخ شروع کرده شد.
۱-فرمود که: حال رسول الله صلواة الله و سلامه علیه، همه نور حضور بود. وقتی که به رسوم نبوت مشغول گشتی، و با امت گفتی و شنیدی، از آن پوششی یافتی. چون از آن فارغ شدی استغفار از آن فرمودی.
۲-وجهی دیگر فرمودکه وقتی که جبرئیل آمدی، و القاء وحی کردی، چون به جبرئیل مشغول بودی، غینی از آن یافتی. چون فارغ شدی، استغفار از آن کردی. و از این معنی بود که امیرالمؤمنین ابوبکر صدیق، رضی الله عنه، گفت: لیتنی شهدت ما استغفرمنه» یعنی ای کاج آن غین عین ما بودی.
۳-وجهی دیگر ابوسعید خراز رحمةالله علیه چنین گوید که: «غین» چیزی است که نیافتند الاانبیاء واکابر اولیاء و این نباشد الا از صفاء اسرار و مداومت ذکر و دوام مراقبه، اما از آن حضرت نبی صلی الله علیه و سلم از علو همت بود و حسن مجاهده و این غین مثل ابری تنک بود که آن را دوامی نبود.
۴-وجهی دیگر این عطاء، رحمةالله علیه چنین گوید که: غین بر مثال نفس است در آینه که اثری به حقیقت درو نیاورد، و آن را دوامی نبود، و زود نیست گردد.
۵-وجهی دیگر گفتهاند که رسول صلی الله علیه و سلم، مستغرق اشراق انوار جلال و جمال و قدم حق بود. گاه گاهی به حقیقت حالی و تطیب بالی سکینه رفق غین بود. چون رسول، علیه الصلوة و السلام، از آن حال که در آن بودی، غایب شدی، چون باز آمدی، وی از آن رفاهیت استغفار کردی که حال اول اتم و اشرف بودی.
۶-وجهی دیگر انبیاء علیه الصلوة و السلام، هر روز هفتاد مقام از طریق معنی میبرید، به هر مقام که میرسید، از مقام اول استغفار میکرد.
۷-وجهی دیگر چنین منقولست که آن غین اطلاع رسول بود بر احوال امت در مخالفات که مینمودند. و استغفار از برای ایشان میفرمود.
۸-وجهی دیگر زمانی که به هر قوام و قیام وجود با جودش غذا خوردی یا کار قوم و اهل خود ساختی آن غین بود به نسبت با حال بزرگوار او.
۹-وجهی دیگر آن غین محبت وی بود درشان طایفهای که رسول، صلی الله علیه و سلم، خواستی که ایشان ایمان آن آوردندی، و تقدیر رفته بود که ایشان ایمان نیاورند. چون این معنی یافتی، از آن استغفار کردی.
۱۰-وجهی دیگر گفتهاند که: غین آن بود که رسول، صلی الله علیه و سلم، فرمود: «انا اعلمکم بالله» بواسطۀ این قول غینی در دل یافت. بعد از آن فرمود: «واشد کم خشیة» بدین عجز بشریت ظاهر میگرداند. ظاهر شدی بروی آنچه ظاهر شدی. از غین سؤال او غینی در دل خود یافتی، از آن استغفار کردی.
۱۱-وجهی دیگر گفتهاند که: رسول، صلی الله علیه و سلم، در علم الیقین چون عینالیقین ویرا ظاهر شد، و خشیتی از حال اول یافت، باز چون حق الیقین او را ظاهر گشت از آن دو حالت متوحش شد، در دل مبارک غینی یافت از آن استغفار کرد. و این احوال که گفته شد همه حق و حقیقت بود.
۱۲-وجهی دیگر، رسول، صلوات الله و سلامه علیه، در استتار و تجلی بودی. چون از استتار خبردادی، از آداب و شرایع خبر دادی و چون در حال تجلی بودی. خبر از حق و حقیقت دادی. از حالت اول غینی یافتی، و از آن استغفار کردی.
۱۳-وجهی دیگر گفتهاند: بِّر و نعم حق در شأن سید عالم صلوات الله و سلامه علیه بسیار بودی، لحظهای که، با نعم افتادی، و بدان مشغول گشتی، چون فارغ گشتی از آن لحظه، استغفار کردی. و شیخ جنید بغدادی، رحمة الله علیه، ازین معنی گفت: «ایاکم و الاستناد الی النعم، فانها یقطع عن المنعم.
۱۴-وجهی دیگر گفتهاند: رسول صلی الله علیه و سلم، مامور بود به آن که مد بصر در هیچکس نکند، و مستحسن ندارد، که «لاتمدن عینیک الی ما متعنابه» وقتی که ویرا مر نظری افتادی، از آن استغفار کردی، و آن غینی بودی. و ازین بود که آن روز که کاروان عبدالرحمن بن عوف میرسید، نظر مبارکش بر آن افتاد، آستین مبارک بر روی انداخت و گفت مرا باین فرمودهاند.
۱۵-وجهی دیگر ابن الورد گوید: اغانت که رسول صلوات الله و سلامه علیه، فرمود: اشتغال به ذکر بود از مذکور. از آن حالت غینی یافتی در دل مبارک، و از آن استغفار کردی.
۱۶-وجهی دیگر چنین منقولست که: پیش ابوعبدالله خضری این آیت برخواندند: «و افوض امری الی الله. خضری گفت: چون رسول، صلی الله علیه و سلم، فرمود: «فوضت امری الیک» از حضرت عزت عتاب یافت، و قیل له الک معنی ام فاستغفره. قال: اعوذبک منک. و تلک الاغانة. یعنی اضافت امر به خود که «فوضت امری» از آن اضافت غینی یافت در دل، استغفار از آن کرد.
الحدیث الرابع قال النبی، صلی الله علیه و سلم «لوتعلمون ما اعلم لضحکتم قلیلا و لبکیتم کثیر او لخرجتم الی الصعدات.
شیخ قدس الله روحه، چنین میفرماید که: اگر این علم از آن علوم بودی که بدو منزل شده بود که به خلق رساند، برسانید. و اگر دانستی که صحابه را طاقت وقوت ادراک آن بودی، چون سایر علوم، بدیشان رسانیدی. و اگر صحابه دانستندی، پس نفرمودی که: لوتعلمون. و اگر این علم از علوم متعارف بودی، اصحاب آن طلب کردندی، و گفتند: علمنا. بعد از آن که شنیدند که با ایشان فرمود که: لو تعلمون ما اعلم، صحابه دانستند که این علم حقایق رسالت بود، و علمی بود که سید عالم بدان مخصوص بود، و حق تعالی ویرا بدان مخصوص گردانیده. و اگر این علم بر راسخات جبال نهادندی، کوهها از عظمت آن گداخته گشتی. بلی ظاهر بایشان به قدر مقادیر ایشان میفرمود. و حق تعالی او را فرمود. فاعلم انه لا اله الا الله. و جائی دیگر فرمود رب زدنی علما. و سید صلی الله علیه و سلم فرمود: انا اعلمکم. و در این حدیث مر اشارت نبودی به علمی و معنیی است از معانی که سید عالم بدان مخصوص بود. عقل و فهم آن را در نیابد، و عاجز شوند همۀ خلایق از آن، و اشارت ازین معنی بدین عبارت نمودکه «لست کاحد کم، اظل عند ربی یطعمنی و یسقینی».
الحدیث الخامس قال النبی صلی الله علیه و سلم: رحم الله اخی یوسف، لولبثت فی السجن طول مالبث لاجبت الداعی. صدق رسول الله.
شیخ قدس الله روحه، در بیان این حدیث چنین فرمود که: سید عالم علیه الصلوة و السلام و التحیه، اشاره به تمکین یوسف فرموده و تواضع و رفق خود ظاهر کرده. چنانکه خوی مبارک او بود. و حال رسول، صلوات الله و سلامه علیه، همه رقت و لطافت و انس بود. و در این حدیث اظهار فرمود که: لطافت و انس من بیش از آن یوسف است، که من شاهد مشاهد جمالم، و رفاهیت مقام من است، و مشاهدت و انس برگزیدمی بر بلا و مجاهده. از برای آن که مجاهده مقام مریدانست و مشاهده مقام عارفان.
سری دیگر هم در معنی این حدیث فرمود که: یوسف علیه السلام، برائت نفس خود میطلبید، خواست تا خلق طهارت نفس او در مقام نبوت بدانند. و اگر من بودمی به جای او به حدیث خلق التفات نکردمی، چون حق صدق معاملۀ من دانستی.
سری دیگر یوسف در مقام امر بود و من در مقام توکل.
الحدیث السادس قال النبی صلی الله علیه و سلم: السلطان ظل الله فی ارضه، یاوی الیه کل مظلوم. صدق رسول الله.
شیخ، قدس الله روح العزیز، چنین گوید که: از سایر بندگان حق جل و علا سلطان نبی باشد یا ولی. سلطنت به حقیقت انبیاء راست. و به برکت متابعت خاتم انبیاء صلوات الله و سلامه علیه، ولی را این سلطنت حاصل میگردد. سایۀ حق در زمین این دواند، که متخلق به اخلاق حقاند، و متصف به صفات او. این دو مشکاتاند که انوار عظمت از ایشان منتشر میگردد. به تشریف سلطنت وجود با جودشان متحلیست. مستغرقاند در عین جمع. هر جا ستم زده ایست از نفس و شیطان التجا به ایشان می نماید و ملجا و مأوای خود حضرت ایشان سازد. سلطان ظاهر لباس سلطنت در ملک حق دارد. و از این جهت است که بر همۀ خلق غالب میآید، و همه را مقهور خود میگرداند. و اگر نه این بودی. چندین هزار، یک شخص معین را چگونه منقاد شدندی، و مطاوعت امر او کردندی. همچنین بواسطۀ وجود انبیاء و اولیاء است که ربوبیت او در عالم عبودیت بر خلق ظاهر میشود و از این سبب جمهور متابعت ایشان میکنند. و اقتضاء این سنت از ایشان تولد میکند، نه از غیر ایشان. چنانکه رسول، صلی الله علیه و سلم، فرمود: السنة سنتان سنة من نبی مرسل، و سنة من امام عادل، و الامام العادل ولی الله البته صدق رسول الله.
الحدیث السابع قال النبی صلی الله علیه و سلم: تفکر ساعة فی اختلاف اللیل و النهار خیر من عبادة ثمانین سنة. صدق نبی الله.
شیخ قدس الله روحه، چنین میفرماید که: عبادت صفت قالبست، و تفکر در آلاء و نعماء حق صفت دل. و عقل و روح را به عبادت درجات جان بخشد، و به تفکر محبت رحمان و عرفان. بندۀ متعبد بعد از هشتاد سال دروقت رفتن ازین عالم به بدایت معرفت حق رسد، و عارف در ابتداء حال به تفکر ساعتی به معرفت او رسد. پس یک ساعت تفکر عارف به از طول عمر متعبد. متعبد سیر در عالم جسمانی میکند، و عارف طیر در مقامات روحانی میکند. عارف سماوی و عابد ارضی. و الله اعلم.
الحدیث الثامن قال النبی، صلی الله علیه و سلم: جعلت قرة عینی فی الصلوة صدق رسول الله.
شیخ روح الله روحه. در بیان این حدیث چنین میفرماید که: سید عالم، صلوات الله و سلام علیه، درجات نو در عالم قرب، و منهاج در مکاشفات، و معراج در مشاهدات و انوار در اسرار،و اسرار در انوار و خطاب در عالم اصول، و وصول در حالت مناجات. و این لطافیت قرت عین او بود در نماز. در هر درجهای از درجات او را هزار هزار مقام بود، که اگر اهل ملکوت نزدیک آن شدندی، بسوختندی از شعاع و اشراق آن. و در هر درجه، او را وصالی بود و خطابی و انسی و شوقی و عشقی. پس هر گاه که فیض فضلی از عالم مشاهده و انوار لقا دریافتی، سر مبارکش در هیجان آمدی، به انس در عالم قدس طلب مزید کردی. چون مرادش در عالم صحو منکشف گشتی، سکر روحش پیدا گشتی، به اسرار احدیث عقل گریان شدی، به وحدانیت روحش خندان شدی و از فرح مشاهده آن بر صدور و تواجد قلب و بکاء عین و تواجد سر از نیران کبریا پیدا گشتی. از عظمت به رجاء مشاهد وجودش لرزان گشتی. و از حلاوت مشاهده گوییا از وجود غایب بودی. اثر این معنی بر خلق و خلق مبارکش ظاهر گشتی، از بکاء و وجد سکر. سبحان الله الذی فتح لسید المرسلین و قدوة المقربین و اسوة العارفین ابواب خراین جبروته و ملکه علی املاک ملکوته، صلوات الله و سلامه علیه، دهرا بعد دهر و ا بدا بعد ا بد به عدد مامضی من الزمان و عدد ذرات الاکوان.
الحدیث التاسع قال النبی صلی الله علیه و سلم: لووزن خوف المومن و رجاؤه لاعتدلا. صدق رسول الله.
شیخ نور الله ضریحه، در بیان این حدیث چنین میفرماید که: طیران مؤمن به حضرت عزت به بال و پر خوف و رجا است. و اگر یکی بر یکی زیادت گردد، برو گران آید که طیران کند در مقامات ایمان خوف او از آتش حق است، منع میکند او را از عصیان حق. و رجاء مؤمن به بهشت حق او را بر طاعت حق میدارد. و این هر دو معنی امتناع از معصیت و شروع در طاعت، از کفههای عبودیت است و نسزد که یکی بر یکی غالب آید و از برای آنکه اگر خوف بر رجا غالب آید، او را در ناامیدی اندازد، و از مشقت در ریاضت و عبادت وجود او باز ماند. و اگر رجا بر خوف غالب آید، در امن افتد. ، و دلیر گردد، و طاعت نکند، و به واسطۀ آن هلاک گردد. پس از حکمت ربانی است و تدبیر او که خوف و رجاء او متساوی و معتدل بود، شفقه و رحمة علیه. واین وصف اهل ایمانست.
اما وصف عارفان: عارف لحظهای در نیران خوف گذارد، و زمانی مستغرق دریاهای رجاء بود. و این از حقیقت معرفت اوست به نعوت حق و ادراک عظمت و کبریاء و جلال و جمال، و خوف او از رؤیت حسن عبودیت. و این هر دو مقام تعلق به زیادت کشف ونقصان آن دارد. نه بینی که حال سید عالم و مقتدای مرسلان محمد رسول الله، علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات، هرگاه که در رؤیت عظمت و جلال بودی، گفتی: انا اعرفکم بالله و اخوفکم منه ای اعرفکم به مکرمات القدم و قهریات العزة و هرگاه که در مشاهده جمال احدیت و حسن صفات صمدیت در بحار انس منغمس بودی، گفتی: لست کاحد کم ابیت عند ربی یطعمنی و یسقینی.
الحدیث العاشر قال النبی، صلی الله علیه و سلم: نحن اولی بالشک من ابراهیم علیه السلام، اذقال ابراهیم: رب ارنی کیف تحیی الموتی. قال اولم تومن؟ قال بلی، ولکن لیطمئن قلبی. صدق رسول الله.
شیخ، رحمةالله علیه، در بیان این حدیث چنین فرمود که: این از قبیل تواضع است، چنانکه عادت سید بود، علیه الصلوة و السلام. در این حدیث نه اعتراف بر شک است در شان خود و خلیل، علیه السلام. بلکه نفی شک و ریب از خود و از خلیل فرمود، چون فرمود: نحن اولی بالشک و لانشک فی قدرة الله علی احیاء الموتی فان ابراهیم اولی ان لایشک فیه و لایرتاب. یعنی چون ماشک نمیکنیم در قدرت حق به احیاء موتی، ابراهیم اولیتر بود که شک نکرده باشد. و در این حدیث اعلام فرمود خلق را که استدعاء خلیل زیادت کشف و یقین بود، و کیقیت احیاء میطلبید بعد از استدلال و برهان در عالم حس و عیان. و در اخبار آمده است: لیس الخبر کالمعاینه. صدق رسول الله.
فصل سیم در شرح ده کلمه شطح که از مشایخ کبار منقولست، رحمت الله علیهم اجمعین.
۱-شطح شیخ ابویزید قدس الله روحه
۲-شطح شیخ جنید قدس الله روحه
۳-شطح شیخ ابوالحسین نوری
۴-شطح شیخ ابوبکر شبلی رحمةالله علیه
۵-شطح شیخ ابوبکر واسطی
۶-شطح شیخ ابوبکر کتانی رحمةالله علیه
۷-شطح شیخ جعفر الحذاء رحمةالله علیه
۸-شطح شیخ ابوالعباس بن عطاء رحمةالله علیه
۹-شطح شیخ ابوالحسین ابن منصور رحمةالله علیه
۱۰-شطح شیخ ابوسعیدبن ابی الخیر رحمةالله علیه
۱-شطح شیخ ابویزید البسطامی، رحمةالله علیه
بایزید در شطح گوید: مثل من در آسمان و زمین نه بینی شیخ روزبهان قدس الله روحه در بیان این سخن چنین میفرماید که: سخن مستان معرفتست، در سکر با معشوق، جز خود کس را نبیند، از غیرت سر عشق. نه بینی که مرغ سلیمان از مستی با یار خود میگفت که: سر در آر، و اگر نه ملک سلیمان را به منقار بردارم. و در دریای قلزم اندازم. پس عاشقان را این قاعده بود. نیز اگر کسی گوید از روی عقل که: مثل من کس نیست به عینه راست میگوید: خلقکم اطوارا ممکن بود که آن برش میخواهد که: در دهر بایزیدی دیگر چون من نیست. نه بینی حق جل و علاسید را گفت: قل انما انا بشر مثلکم. و در حال مستی گفت: لست کاحدکم. و در خلقت به آدم و ابراهیم مانست. و نیز روا باشد که چون از معبد خاک و منفذ آب بگذری. و از محل عالم تقدیری برپری، از نطق هر ذره صوت انانیت شنوی، او ناطق به وصف خویش از زبان همۀ عارفان. چون سبحانی گوید آن حق بود که بر زبان او وصف خود کرد که: نطق الله تعالی علی لسان عمر.
۲-شطح شیخ جنید، قدس الله روحه.
جنید درشطح گوید توانگری کسوت ربوبیت است و درویشی کسوت عبودیت.
شیخ روزبهان، قدس الله روحه چنین میفرماید که: صادقست در گفتار، و موافق است در کردار. توانگری صفت بقاء حق است و دست تنگی از صفات فناء خلق است. او به ربوبیت توانگر است پس توانگری صفت قدیم است. عبودیت را فقر تزکیۀ اوقات معرفت است. چون فقیر از فقر جدا شد، مشاهد سر تنزیه است در تجرید. چون متمکن شود از جامۀ عبودیت کسوت حریت درپوشد. چون از غیر حق فرد شد، حق به صفت غناء قدم بدو تجلی کند، خلق توانگری بقاء درو پوشد، تا متصف گرداند وی را به فنای خویش، آن گاه به حق توانگر شود، و از اسباب «انتم الفقراء» ایمن، از عرض فقرا و غنا ساکن. این چنین بر دولتی سواری، شایستۀ تصرف شود زیرا که به صولجان بی نیازی کونین را در میدان عشق بگوی تفریدزند. رنگین رخ حلوق عصمت و ساکن ولایت قرب صلوات الله علیه چنین گوید که: قرآن توانگری است که درویشی بعد از آن نیست. یعنی هر که متصف شود به خلق قرآن از حرمان مقدس شود. درین رمز طرفی گفته شد در وصف امیر شهید امیرالمؤمنین عثمان رضی الله عنه. هر که در صبح خانه تجلی و مغرب آفتاب تدلی به صبح و شام مراقبات جان، روح شیرخواره پستان وصلت خون عشق آشامد، و در مهد انس به زمزمۀ الست در عالم قدس آرامد، در ره کروقهر توحید با حریف حیلت گر قدر نرد تفرید بازد، آبستنان اختر ملکوت را بوی و رنک قضاء سازد در دم سراندازی و دل نوازی، اگر صد هزار قدح خون امتحان بخورد. وی را در معرکه گاه کشتگان عشق چه زیان دارد. ای خامۀ دل تنک من دهان اسرار بر عنبر انوار عالیه دان حکمتم داری، تا از کام صدف سیم و ش دایم لآلی معرفت همی باری.
۳-شطح شیخ ابوالحسین نوری رحمةالله علیه. بر لب فرات خفته بود، و از دست سرما به آفتاب رفته بود. خویشی نزدیک از میراث بدر او ملکی به ششصد دینار بفروخت، بر او آورد. متمکن بر لب فرات بنشست. درستها یک یک بیرون میآورد، و در دجله میانداخت، و در هر بار انداختن میگفت: ای سیدی باین قدر مرا میفریبی؟! تا ناتمامان برو انکار کردند، گفتند: اگر در راه خدا خرج کردی به بودی.
شیخ رحمةالله علیه میفرماید: این قول کسی است که یک شمه از بوی حقیقت نشنیده است. که اگر عارف بر عارف حجاب شود، باید که خود نیز در بحر اندازد. فکیف که هر دو کون و هر چه یک طرفه چشم بیننده را حجاب کند، باید که آن حجاب را مضمحل گرداند. از عین تمکین آن را یکی یکی میانداخت و اگر نه به یک دفعه بینداختی واجب بودی تا از فتنۀ آن زودتر رستی. نبینی که خدای تعالی از حال سلیمان صلوات الله علیه، چون خبر داد اذ عرض علیه بالعشی الصافنات الجیاد. چون اسبان شاهی برآن شاهد ذوالجلالی عرض کردند در حسن تصویرشان آیت: سنریهم آیاتنا فی الافاق آینۀ آیات جمال صفات بنمود، از مشهد عبودیت در جمال ربوبیت بماند. چون جان بیگمان عشقش از معشوق قدم حظ جمال برگرفت، غیرت توحید او را رشک نمود، گفت: تو هنوز چون ابراهیم در آینۀ: رب ارنی کیف تحیی الموتی، مینگری. هان که مر آفتاب قدم در مغرب ابد رفت. نوزادگان عدم را برانداز که رخش قدم خریطۀ دبیران تزویر ملکوت ارض و سما برنگیرد. چون خود را بازدید، خود را در غیر یافت. چون ابراهیم تبر تبراء انی بریء برگرفت. بتان آیات را زخم: «فجعلهم جذاذا» زد. از رشک عشق گفت: انی احببت حب الخیر عن ذکر ربی. این اصنام امتنان بیاورید- وردوها علی- همه را پاره پاره کرد. «فطفق مسحا بالسوق و الاعناق». در شرع عارفان شریعت محبت در عشق چنین فرمایند که: هر چه دون معشوقست، آن را آتش زن، اگر چه بهشت باشد و هر چه در آنست. و آنچه به خود نپسندند، برای فتنه به کس نپسندند. حدیث «ما تحب لنفسک» بیاد دار و در معرفت جمله وجود جز حق خواردار. خبر نداری که در جریان خاطر حق در مشاهدۀ باری، جان متواری به غیر الله التفات نکند. دیدۀ سید پاکان ملکوت در مشاهده جز حق ندید «مازاغ البصر و ما طغی» سرسرش در عین عیان به جنان التفات نکرد، زیرا که دیدۀ معرفتش از مکحلۀ: قل الله ثم ذرهم فی خوضهم به میل فاعلم انه لا اله الا الله، به سرمه ما کذب الفواد مارای مکحول بود. اگر چه مطیۀ کام عشق گزارش از وقر: اناعرضنا الامانة در صحرای قاب قوسین رنجور بود. ندیدی که ناقه کش مهد: سبحان الذی اسری در بطحاء مکه مفتاح کنوز گنج گنجور ممالک عالم چون آورد و گفت که سلیمان قهرمان ولایت عشق تو بود. خزانۀ ملک آفاق تراست «هذا عطاؤنا فامنن او امسک بغیر حساب» خواجۀ عاشقان رایت «الفقر فخری» سر به آسمان قدم افراشته دید، گفت: ای پیک نامۀ اسرار و ای مسافر عالم انوار! نی نی «لایارب ولکن اجوع یوما و اشبع یوما».
۴-شطح شیخ ابوبکر شبلی رحمةالله علیه.
شبلی در شطح گوید که: اگر در دل من بگذرد که: دوزخ با همۀ آتش و همه سوختن از تن من مویی بسوزد من مشرک باشم.
شیخ قدس الله روحه العزیز. در بیان این چنین میفرماید که: من در محل معرفت به نور قدم ملتبسم. اگر دوزخ خواهد که مرا بسوزد: نتواند. زیرا که حدث در قدم تاثیر نکند. چون قدیم لباس جلال در من پوشید، بعد از آن اگر بر دل من بگذرد که نار در نور حق تاثیر کند، مشرکم در توحید.
تحقیق این سخن از شب رو صحرای سبحانی علیه الصلوة و السلام، ربانیان را در نعت توحید صادر شد، گفت: روز قیامت دوزخ گوید مر مومن را که: جزیا مؤمن فقد اطفأ نورک ناری. یعنی نور تو نور حق است، و آن نور قدیم است چون بر من ظاهر شود، من در آن مستاصل شوم. نه بینی که غریب شناس تجلی و شاهباز شاخ طوبی، علیه الصلوة و السلم، در متشابهات چون خبر داد که: آن روز که دوزخ به زبان قهر گوید: هل من مزید. خداوند منزه از اشکال و صور قدم قدم در جهنم نهد. دوزخ از قهر صولت سلطانی خواهد که نیست شود. فریاد بر آورد که: قط قط. ای جان آشفته، ای با تو سر متشابهات زبان عشق گفته، ندیدی که چون در شهر عشق معشوق غریب در لباس غریب سر مجهول تجلی میکند مردیدۀ پر عشق وحدت را قهر قدم در تشبیه پوشد، به زهر نیشش پیلان مست را خسته کند. ندانی که ذات بیچون از تخیل حدث منزه است. جان صفات تدبیر را به قهرستان ازل قدم قدم کرد. چون آن جان به رنگ جانان بدان زندان امتحان بگذرد، تو او را هم قدم دان و هم قدم از جلال و لطف چنان عزیز است که اگر خواهد که مطیات قهر قدم را به سم خیطی در آرد. چون جمال جلالش بدان عالم متجلی شود، دوزخ را بهشت گرداند.
و نیز در توحید چنین نمود هم درین رمز که احتراق نه از وجود دوزخ است. آتش به طبع خود نسوزد، زیرا که او مأمور است. الم احتراق بر اهل دوزخ بارادت حق است درحق ایشان به ازل سابق است. هم ازین رمز گوید که. بالظی و سقر چکنم. پیش من لظی و سقر شکرست. یعنی من در بعدم، در قرب تحصیل کل میطلبم، و قادر نمیشوم. هر نفسی هزار بار در قدم فنا میشوم. عذاب فناء در قرب، و الم بعد، بر من سختتر است هزار باره که عذاب اهل دوزخ.
۵-شطح شیخ ابوبکر واسطی قدس الله روحه
واسطی گوید در شطح که: حق را در صفا طلب کردم، در آنجا ندیدم، زیرا که من در صفاء عبادت خود بودم. چون با کدورت نفس خود شدم، نفس خود را به عیب دیدم در کدورت، و تردد وی دیدم از غایت مستقبحات وی نزد عظمت باری، او را باز ندیدم بیخودی فنا و کدورت تلاشی. آفتاب قدم از مشرق عدم بر آمد گفتم: این چیست؟ گفت: قل بفضل الله و رحمته. شنیدم که روزی داود، علیه السلام، بگریست و گفت: الهی چون قادری که مرا در معصیت نگذاری مرا در معصیت افکندن چه حکمت بود؟ گفت: در ابتدا چون به ما میآمدی، چون ملکی بودی که به نزد ملکی شدی. اکنون به بندهای مانی که به نزد ملکی شود.
ندانی که معشوق هزار بار رنگ صفا بیامیزد و از صفت به فعل تجلی کند، حظ تجلی در فعل آرد، سر صفت پنهان کند. تو در صفا صفولذت بینی. لکن حق را نبینی. چون از صفا بگذری، و دم لذت نخری، در عین فنا بینی قدم گریخته و عدم رمیده، در طلب سرگردان، و در نایافت حیران درغیم پراکندگی چون تلاشی محض پدید آید از شوامخ افعال لوامع برق تجلی وزیدن گیرد. تو اگر پایدار مانی، چون موسی به تجلی صاعق نشوی، محمد وار از میان پردۀ خلا و ملا از صفا بگذری، در سد افق قدم آفتاب ازلی بینی، آنگاه از صفاء «ارنی» و کدورت «لن ترانی» و طلب «هذا ربی» رستی.
واسطی در شطح گوید: ایمان مقرب نیست و کفر مبعد نیست بدین. کفر و ایمان آلت هدایت و ضلالت خواهد. دو سبباند، در حقیقت در قرب و بعد دستی ندارند، مقرب و مبعد حق است یضل من یشاء و یهدی من یشاء سعادت و شقاوت وی در ازل پیش از کفر و ایمان تو آمده. نه بینی که رایت دار علم قدر ازل، نوش داروی مجروحان اجل، صلوات الله علیه، گوید: السعید من سعد فی بطن امه و الشقی من شقی فی بطن امه.
فصل فی عجز المعرفة من کلام الشیخ قدس الله روحه.
اگر شراب عصمت از جام کیان معرفت در بزم عشق خوردهای. و گوی دولت محبت در میدان زُلفت از پیش رخش جم بردهای، باز گوی تا سِّر اناالحق چیست، و بر در دروازۀ قدم طفل خام عدم کیست؟ مست جولان مباش که میدان زابلیان تفرید بر رزم آوران تجرید تنگ است. هان تا رسم فقه به دست عقل عنان حیزوم لشکر جانت نگیرد، تا در ایوان عقلاء مجانین از شراب مستان شور انگیز سبحانی باز نمانی به چابکی عشق از دبیراستان امر و نهی بگذر، که ایشان مزور نویسان قدراند. گزیت از عقل رعنا ستانند. از آن شاهان خاقان چین قدم را دیوانه خوانند. هان تا به شوخی رضوان و کَشی جنان فریفته نشوی، که طراز روی حسن ازل غیور است. دامن صبح صفاتش از شب کون و عدم بیرون نه، ترا گفتم که زرق زراق ابلیس مخر، و غرور حیلت گران مکر قدم مخور، که قدر ذوالجلال: و ما قدر الله حق قدره جان معرفت از قدم پی کرد، و مرکب روح ناتوان در بیابان معرفت خوی کرد. آنکه تاج لولاک بر بام افلاک بینداخت و در دیدۀ بی دیدنی وجود بگداخت، مرکب تنزیهش به تیر قوسین و رای کونین خسته گشت. و زمام اناافصح العرب و العجم، از پیش صدمت عزت به پیچید. انگشت تحیر بر لب لااحصی نهاد. معلم شدید القوی را گفت، در اراکستان عرفات که لست بقاری:
پردۀ بینشان چند زنی به ترنگ رخمۀ اسرار؟ به نوای انوار زند و پازند عشق در بتکدۀ خود پرستی چه خوانی؟ شرح «تکلموا حتی تعرفوا» رمز آن اسرار است و درج این انوار و اما بنعمة ربک فحدث.
۶-شطح شیخ ابوبکر کتانی رحمةالله علیه.
ابوبکر کتانی در شطح گوید: سماع اهل حقیقت به کشف عیانست قال الشیخ قدس الله روحه: بدین کشف و عیان مشاهدۀ دل خواهد که او را رؤیت انوار غیب حاصل شود. چنانکه سید مشاهدان عرایس ملکوت و برید حضرت جبروت، علیه الصلوة و السلام. فرمود: رایت ربی بعین قلبی.
اندر حدیث مکاشفه در شطحیات مشایخ عشق بسی شرح گفته شد. مشاهدهای که عیان قلبست در سماع صفاء دیدۀ جانست که از غیم حدثان بیرون میآید بفهم الخطاب و سهم الغیب. و روح را جنان همت میروید، آنگاه در هوای تنزیه به نعت تقدیس همیپرد. مشاهده غیب الغیب میشود، به نغمات صلصل صفات سوی گلستان حسن وصال میشود، به طیب مناجات و لذت کلام و یافتن مقام درصفای پیغام، وجد کلی وی را همی رسد. چون از پردۀ حدث بیرون رفت، کون و عدم محو شد، به دیدۀ دیمومیت جمال ازل همی بیند. دیده در آن دیده صد هزاران دیده پیدا میشود. از عیون صفات و سر اسما و جلال نعوت از قدم در قدم نگرانست، سناء وحدت صفات او را به جامۀ تجلی ملتبس میکند. تا بدان جان همرنگ جانان میشود. چون سماع به غایت شد، نگار عیان شد، پس دویی نهان شد. آنچه بیند ظاهر باطن شود. و باطن ظاهر شود. به همۀ وجود وجود را بیند.
۷-شطح شیخ جعفر حذاء قدس الله روحه
خاتم صوفیان و شاه عارفان و قبله عاشقان شیخ کبیر ابوعبدالله محمدبن الخفیف قدس الله روحه العزیز گوید که: «از آن طیر و کر توحید و آن شاهباز هوای تفرید جعفر حذاء پرسیدم که: معاینه است یا مشاهده؟ گفت:اگر عیان کنی زندیق باشی، و اگر شاهدشوی متحیر شوی. لکن حیرت در حیرتست، و بیابان در بیابان».
قال الشیخ قدس الله روحه العزیز: از مشاهده عیان پرسید، درین عالم آن را ابا کرد. مشاهده قلب نشان کرد در معاینۀ غیب به نعت حیرت. اول تفسیر: لاتدر که الابصار و دیگر تفسیر: اوالقی السمع و هو شهید. در حدیث قاب قوسین، صلوات الله و سلامه علیه، گفتم، که فرمود: رایت ربی به قلبی و ما کذب الفؤاد مارای. از دست تو ای سبکسار رعنا شطح فردانیان را شرح نمیتوانم کرد، که تو در بند نحو و استعارت و تصریف و سلب و سلمی ای، هر زمان. نکتۀ لیس کمثله شیئی، در آیت: لاتدرکه الابصار ندانستی، که من از جهان حدث چون بگذشتم به چشم قدم در حدث قدم بینم. حدث حجاب قدم نه بینم. زیرا که در صولت تجلی، خود وکون به آن نه بینم. با مطرب عشق گفتم که: ای قوال رعنا چند زمزمۀ عشق کنی؟ گفت: از «سترون ربکم» شرم می دارم که عندلیب الست همدم آن دم است، از آن در یگانگی همه وحدت سر آید.
۸-شطح ابوالعباس ابن عطا قدس الله روحه العزیز.
ابوالعباس گوید: علامت حقیقت توحید فراموش کردن توحیداست.
قال شیخ، نورالله قبره: آن خوش حریف باین سخن آن خواهد که تو از دیدن توحید خود چشم بر دوزی، در توحیدی نگر که حق پیش از وجود تو ترا در ازل نهاده بود. توحید تو از راه ازل آمد، توحید حق از راه قدم آمد. ترا به توحید قدیم و احد قدیم بتوان شناخت. این که گفتم رسم توحید است. توحید رسمیست در دیدن واحداحد، چون جان غواص غوطه خورد در بحر قدم عزت، سلطان احدیت بدو مستولی شد. در موحد هر دو توحید باز نداند. زیرا که آن توحید طلب است. چون مطلوب بی طلب حاصل شد طلب برای چیست؟ توحیدخبر است از خبر و اثر است از اثر. بیتوحید موحد، حق قایم از ذات بذات و از صفات به صفات است. چون حقیقت جمال قدم پیدا شد، اثر و خبر برخیزد. حق به حق باقی بود تکلیف و متکلف در توحید فنا شود. موحد در موحد غالب، شاهد مشاهد بیحدث شاهد، موحد را شاخص و هایم و مدهوش یابی. آنجا نه توحید و نه موحد ماند، فردی در فردی ظاهر میشود: و حدث از قدم بدر میشود. این شرح کلام ذوالجلال بیهمتا است آنجا که گفت در قرآن مجید: «و اذکر ربک اذانسیت».
۹-شطح شیخ حسین بن منصور قدس الله روحه العزیز
شیخ کبیر ابوعبدالله بن خفیف قدس الله روحه العزیز روایت کند که: حسین به اصفهان رسید علی سهل صوفی رحمة الله علیه در حلقهای نشسته بود. حسین منصور برابر بنشست گفت: ای بازاری سخن در معرفت میگوئی، و من زندهام. و مرمیان صحو و اصطلام هفتصد درجه است و تو نشناختهای و بوی آن نشنیدهای. علی سهل گفت: شهری که مسلمانان در آنجا باشند، نشاید که تو آنجا باشی. سخن به پارسی رفت. حسین منصور ندانست که او چه میگوید. بر پای خاست. مردم در قفای او افتادند، تا خانه او ببینند و بکنند. شخصی بیامد و به حسین گفت: بیرون رو ازین شهر و گرنه تو را بکشند. عزم راه کرد و به شیراز آمد. لکن چنان نمود که به آذربایجان میرود. به روایتی دیگر شنیدهام که گفتند بیرون شو تا تو را نکشند یا در فلان موضع رو تا تو را نه بینند. گفت: الاعتصام من الله بغیر الله شک فی الله.
قال الشیخ قدس الله روحه: صادق بود درین سخن. محض عبودیت معرفت بکلیت که اعتصام نکند الابه کنف حق، به رخصت باز نگردد، زیرا که رخصت ضعفا راست. خداوند سید متوکلان را فرمود: فتوکل علی الله و قال و اعتصمو بالله. آنچه سهل را گفت: ایهاالسوقی کلام غیرت است. در حدیث است ابدال اگر به یکدیگر مطلع شوند بعضی خون بعضی مباح دارند. در قصۀ موسی و خضر علیهما السلام نگاه کن، اسبال ستر حق دان بر روی عرفاء خویش، تا به غیر او ساکن نشوند، گفتار سهل هم از این قبیل است در حق حسین، گفتنش حدیث صحو و اصطلام و هفتصد درجه غلبۀ سکر است بر محبان، به نعت زوال رسوم از حدث سکر و ایشان اهل تلوین اند. صحو حالت کبراء ائمه است. ایشان که از شدت سکر بیرون آمدهاند و لذت عیش بی غلبه باحق یافتهاند، ایشان بی هیجاناند، اهل تمکین اند،میان تمکین. و تلوین مدارج ارواح و معارج اسرار است، که در آن مترقی میشود، تا معادن معارف و کواشف، تا به عروش از لیات قدم. قال الله تعالی: رفیع الدرجات ذوالعرش. و قال الله تعالی: تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض منهم من کلم الله رفع بعضهم درجات، نه بینی که خوش آواز موسیقار ازل، صیاد مرغ اجل صلوات الله و سلامه علیه، چون خبر داد که: اکثراهل الجنة البله و اهل العلیین ذوالالباب. بله هایمانند درجنت مرمشاهده و ذوالالباب عارفان متکلم متمکناند در اشراق قدم به نعت مکاشفه.
۱۰-شطح شیخ ابوسعیدبن ابی الخیر قدس الله روحه العزیز
ابوسعیدبن ابی الخیر در شطح گوید: در زیر جبه من جز حق نیست.قال الشیخ رحمةالله علیه: چون از رویت نفس و خلق محو گشت، حق به حق او را تجلی کرد، به زبان عندلیب عشقش سر اتحاد بنمود. در دفتر عشق خواجۀ کاینات بنگر و: «سرمن رانی فقد رای الحق»بخوان. شمع در لگن چون نور بر افروزد پروانۀ مزاحم در نور خود بسوزد. مر دلیران آسمانی را عشق میمون و جان همایون رنجور چنان شود که به یک رشق نشأت الهی کونین و عالم را در کش گیرند و سر ازل از نهان خانۀ اجل گیرند. والله اعلم بالصواب.
فی مدح الشیخ روح الله روحه