قرآن کریمبه زبان فارسی

باب دوم در بیان ویژگی‌های دعوت و علت برگزیدگی(اصطفا)

اللمع فی التصوف — ابونصر سراج طوسی

سهل بن عبدالله گفت: دعوت عام و هدایت خاص است. و در این گفته اشاره به کلام خداوند داشته است که خداوند به دارالسلام می‌خواند و هر که را خواهد به راه راست هدایت می‌نماید(یونس/ ۲۵). دعوت امری است عمومی، حال آن که هدایت خاص است چه هدایت امتداد مشیت خداوندی است و ویژۀ برگزیدگان و دوستان و برکشیدگان و این غیر از دعوت است که همۀ ما را دربرمی‌گیرد.

خداوند گزینش بندگان را در چند موضع از قرآن آورده است: بگو ستایش از آن خداست و درود بر بندگان برگزیدۀ او. خداوند برتر است از آنچه شرک می‌ورزند(نمل/ ۵۹). با درود خود، خداوند اشارت به بندگانی که برگزیده و برکشیده کرده است اما روشن ننموده که آنان چه کسانی هستند و چه گونه‌اند. سپس بر این مرتبه ختم ننموده و در آیه‌ای دیگر فرموده است خداوند از فرشتگان و از مردم رسولانی برمی‌گزیند(حج/ ۷۵). مفسران در تفسیر از مردم گفته‌اند مقصود پیامبرانند. اگر این را هم نادیده بگیریم باید به پرسنده گفت که برگزیدن جز پیامبران را نمی‌سزد. به همین جهت در جای دیگر گفت: سپس کتاب را به بندگان برگزیدۀ خویش میراث دادیم. برخی از مردمان نسبت به خویش ستمکارند و برخی میانه‌رو و برخی شتابنده در نیکی‌ها(فاطر/ ۳۲). پس خداوند تفاوت نهاده بین اصطفا و گزینشی که نسبت به پیامبران می‌نماید و اصطفا و گزینشی که برای بندگان برگزیده یعنی وارثان کتاب(که مؤمنان باشند) می‌نماید. سپس تفاوت احوال آنان را نیز نمایانده و گفته است: برخی از آنان نسبت به خویش ستمکارند. بنابراین اصطفا دو گونه است: اصطفای انبیاء که از پاکی و تأیید الهی و وحی و رسانیدن پیام است و اصطفای سایر مردمان که با حسن مجاهده و حقیقت طلبی دست می‌دهد. سپس خداوند فرمود: هر کس را راه و شیوه‌ای نهادیم(مائده/ ۴۸). ونیز گفت: اگر خدا می‌خواست همۀ شما را امتی یگانه می‌ساخت اما خواست تا شما را بیازماید تا بهترین نیکوکار شما دریافته گردد پس به نیکی بشتابید(مائده/ ۴۸).

خداوند مؤمنان را فرمان داده است تا در خیرات از هم شتاب گیرند و زودتر اقدام کنند اما نگفته است که نیکی‌های کرداری چیست؟ سپس در مواضع فراوانی از قرآن آن نیکی‌ها را روشن نموده است از جمله: هدایت است برای پرهیزگاران(بقره/ ۲). موعظه است برای پرهیزگاران(بقره/ ۶۶) و فقط از من بترسید(بقره/ ۴۱) و فقط از من پروا کنید(بقره/ ۴۰). و از آنها نترسید از من بهراسید(آل عمران/ ۱۷۵). و از آنها بیم نداشته باشید بیمتان از من باشد(مائده/ ۳). و مرا یاد کنید تا یادتان کنم(بقره/ ۱۵۲). و بر خدا توکل کنید(مائده/ ۲۳). و هر کس سپاس دارد برای خود نیکی کرده است(نمل/ ۴۰). و خداوند صابران را دوست دارد(آل عمران/ ۱۴۶). و فرمان بر آنان نیامد جز این که خدای را خالصانه بپرستید(بیّنه/ ۵). و نیز گفت مردانی از مؤمنان بر پیمان خدای خویش استوار ماندند(احزاب/ ۲۳). و سپس یاد می‌کند از زنان و مردان پرستنده و صادق و صابر و خاشع. و در بسیاری از آیات توبه و انابه و تفویض و خوشنودی و تسلیم و قناعت و ترک اختیار خویش را نسبت به حق یاد می‌آورد و در بسی آیات دیگر که خداوند مردمان را به بازگشت به حق و شتاب و سبقت به نیکی‌ها و نیک رفتاری و صدق و اخلاص در آنها توصیه می‌کند. مؤمنان در پذیرش آیات همسانند اما در عمل به آنها و دریافت حقایق آنها ناهمسانند و تمامی مخاطبان حق را سه مقام بیش نیست.